Category Archives: लेणी

शेवटचा श्वास घेत असलेल्या किल्ले शिवनेरीच्या लेण्या.

शेवटचा श्वास घेत असलेल्या किल्ले शिवनेरीच्या लेण्या.
अतिशय दुर्लक्षित या किल्ले शिवनेरीच्या असलेल्या लेण्या आपण कदाचित आज प्रथमच पाहत असाल यात शंकाच नाही. जवळपास 99% पर्यटक या लेण्यांचे लोकेशन सांगुही शकणार नाहीत. त्यामुळे अभ्यासक येथे पोहचणे शक्य नाहीत. परंतु या लेणी एवढ्या सोप्या ठिकाणी आहेत की येथे अगदी पंधरा मिनिटांतच पोहचता येते. या लेण्यांकडे जर या पाच वर्षांत लक्ष दिले गेले नाही तर येथील ऐतिहासिक सुंदरतेला निश्चितच आपणास मुकावे लागले.
श्री. शिवछत्रपती शिवाजी महाराज यांचा पदस्पर्शाने पावन असलेला किल्ला अर्थात किल्ले शिवनेरी व याच शिवनेरीचे अंग असलेल्या या लेण्या. यांचे संवर्धन करणे म्हणजे येथील इतिहास जीवंत ठेवणे आवश्यक आहे.
मित्रांनो ही पोस्ट जेवढे शक्य आहे तेवढी शेअर करा फक्त या लेण्यांना पुन्हा नवजीवन देण्यासाठी. कारण आपण फोटो पाहिले तर लक्षात येईल की या लेण्यांची एवढी दुरावस्था झालेली आहे की त्या अगदी शेवटचा श्वास घेतानाच अनुभव येतो.
श्री शिवछत्रपती शिवाजी महाराज की जय बोला व पोस्ट शेअर करा.
आमचा युट्यूब चायनल पाहण्यासाठी पुढील लिंकवर क्लिक करा
https://goo.gl/3usx1G
व युट्यूब चायनल subscribe करायला विसरू नका.

लेख/छायाचित्र श्री.रमेश गणपत खरमाळे
(माजी सैनिक खोडद)
8390008370
वनविभाग जुन्नर
“शिवाजी ट्रेल”
मा.सैनिक संघ जुन्नर.

अविस्मरणीय दौरा प्र के घाणेकर आणि आशुतोष बापट

अविस्मरणीय दौरा.
दोन दिवस दौऱ्यावर जाण्याचा योग मनोज सरांमुळे नुकताच जुळुन आला. हा दौरा जीवनातील विविध ठिकाणच्या पैलुंवर प्रकाश टाकणारा ठरणार होता. कारण सोबतीला म्हणण्यापेक्षा संगत लाभणार होती ती दोन दिग्गज लेखक – प्र. के घाणेकर सर आणि अशुतोष बापट सर यांची. जुन्नर तालुक्यातील विविधता त्यांना दाखविण्याची जबाबदारी माझ्याकडे असल्याने कमी वेळात भरपूर काही त्यांना दाखविणे हे ध्येय माझे होते परंतु हे दाखवत असताना त्यांच्या संपूर्ण ज्ञानाचे सिंतोडे कानी कसे पडतील हेही माझ्या सारख्या मानसाला खुप काही शिकवून जाणारे होते.
त्यांचा प्रवास पुण्यनगरीतुन सुरू झाला तो शिवजन्मभुमीपर्यंत. मी पण खुप अतुरतेने त्यांची वाट पाहत होतो. घरी नाष्टा करून निघू त्यांना फोनवर बोललो होतो. वेळ कमी आहे म्हणून सर बोलले फक्त चहा घेऊ व नाष्टा आपण कुठेतरी वनात करू असे बोलले. सर घरी पोहचले व चहा घेऊन आम्ही निघालो. प्रथम दर्शी त्यांना त्यांना जुन्नर तालुक्यातील अतिदुर्गम भागातील “बोलके दगड” पहायचे होते. सरांची या 70 वर्षे वयातील धडपड पाहून तर मी चकीतच झालो. प्रत्येक दगड वाजतो कसा ? हे ते स्वतः पाहत होते. येथील संगिताचा लाभ घेत आम्ही दुर्गवाडीतील माता दुर्गादेवी परिसरात पोहचलो. माता दुर्गेचे दर्शन घेत डोंगरावर चढायला सुरूवात केली. डोंगर माथ्यावरील वाजणा-या दगडांच्या सुरांचा आवाज घेत व हिरवाईने नटलेला परीसर न्याहाळत पुन्हा कोकणडा दर्शन घेत दुर्गवाडीतील जंगलात भोजणाचा अस्वाद घेतला. नंतर हातवीज गावाला भेट देत पुन्हा परतीला लागलो. शिंदे गावातील माता पार्वती व शंकर मुर्ती यांचा अभ्यास करत आपटाळे येथुन उद्ध्वस्त माणकेश्वर मंदिरास भेट दिली. पुढे नाणेघाट येथील भोरांड्याच्या दारातून खाली प्रवास सुरू केला तो नाणेघाट मार्गे वर येण्यासाठी परंतु आमचा बेत वाट न मिळाल्याने फसला व पुन्हा परतीला लागलो. आता पारूंडे वैष्णवधाम मंदिर पहायचे होते. तेथे पोहचलो. आरतीची तयारी झाली होती. तेथील दगडी शिल्पे सरांच्या तोंडून बोलत होती. प्रत्येक शिल्पाची विचार विविधता दोघे दिग्गज अगदी सहज सांगत होते. सोबतीला येथे सरपंच जयेश पुंडे होते.आरती दर्शन घेत PWD रेस्ट हाऊस मध्ये सरांची विश्रांतीची व्यवस्था केली होती तेथे पोहोचलो. घरीच मासवडीच्या जेवणाचा बेत आखला होता. मग फ्रेश होऊन आम्ही गप्पा गोष्टी मारत जेवणाला आरंभ केला. सोबतीला श्री विनायक खोत सर आले होते. दुसऱ्या दिवशी फिरतीचा कार्यक्रम जेवतानाच ठरला. सकाळी 6:30 निघायचे होते. जेवण आटपून थोड्या गप्पा गोष्टी मारत सर्वजण विश्रांतीला मार्गस्थ झाले.
दिवसभर थकल्यामुळे झोप लवकरच लागली. सकाळी लवकर उठून पुन्हा प्रवास सुरू केला. सुलेमान लेणी समुह, पाताळेश्वर, मानमोडी लेणी समुह या सर्वांचा अभ्यास करत चावंडला जायचे होते. सोबतीला खोत सर,विनायक साळुंके व संकेत साळुंके येणार होते. त्यांना जुन्नरमधुन घेऊन चावंडला निघालो. 1978 चा चावंड व आत्ताचा चावंड पाहताना घाणेकर सरांना खुप काही वेगळेपण जाणवले. दोघांनाही येथील हा चावंड वेगळ्याच रूपात दिसला. येथील सर्व काही वेगळेच आहे असे सर सांगत होते. तर बापट सर बोलत होते की चावंड हा पुर्वीचा किल्ला नसून खुप मोठे तीर्थक्षेत्र असावे असे सांगत होते. नंतर त्याचा वापर किल्ला म्हणून केला गेला असावा.
दुपारचे जेवण आता पाच वाचता घरी होणार होते. आम्ही परतीला लागलो होतो. परंतु चावंड या दोन दिग्गजांच्या मनात काही वेगळेच घर करून गेला होता. घरी पोहोचलो. हुलग्याच्या बनवलेल्या शिंगोळी जेवनाचा आस्वाद घेत सर पुन्हा पुन्यनगरीकडे रवाना झाले. सर बोलत होते. आज पाय चेपून घ्यायला हवेत तर बापट सरांना विनोदाने सांगत होते तुझा पण बोलुन बोलून घसा दुखत असेल तर संध्याकाळी झोपताना गळा चेपून घे रे बाबा….
हा दौरा माझ्यासाठी खरोखरच अविस्मरणीय होता. कारण खुप काही शिकायला मिळाले. सरांच्या माध्यमातून जुन्नरचा इतिहास पुस्तक रूपाने जगासमोर निश्चितच येईल यात शंकाच नाही.
आमचा युट्यूब चायनल पाहण्यासाठी पुढील लिंकवर क्लिक करा
https://goo.gl/3usx1G
व युट्यूब चायनल subscribe करायला विसरू नका.

लेख/छायाचित्र श्री.रमेश गणपत खरमाळे
(माजी सैनिक खोडद)
8390008370
वनविभाग जुन्नर
“शिवाजी ट्रेल”
माजी सैनिक संघ जुन्नर.



 

मानमोडी लेणी गटातील अंबा अंबिका लेणी समुह जुन्नर

मानमोडी लेणी गटातील अंबा अंबिका लेणी समुह जुन्नर

जुन्नर शहराच्या दक्षिणेला व खोरे वस्तीपासून अगदी हाकेच्या अंतरावर असलेल्या धामणखेल खंडोबा डोंगरात मोठा लेणीसमूह दिसतो तो म्हणजे “मानमोडी लेणी” समूह. हा समुह तीन भागात व्यापलेला असून पुर्वेकडील भागाला “#भिमाशंकर_लेणी” समुहाने ओळखले जाते. मध्यंतरी असलेला लेणी समूह “#अंबा_अंबिका_लेणी” समुहाने ओळखला जातो तर पश्चिमेला असलेल्या लेणी समुहास “#भुतलेणी” म्हणुन ओळखले जाते. या तीन गटांना मिळून #माणमोडी_लेणी म्हणुन संबोधण्यात येते. विशेष म्हणजे या सर्व लेण्यांची निर्मीती ही 2200 वर्षाची असून बौद्ध कालीन आहे. त्याच पैकी एक लेणी समुह म्हणजे #अंबा_अंबिका लेणी होय. येथील लेण्यांपैकी एका लेणीत अंदाजे इ.स.च्या ६ ते ८ व्या शतकात जैनांनी आपल्या देवता कोरलेल्या दिसतात. त्यात श्री पार्श्वनाथ आणि आंब्याच्या झाडाखाली बसलेल्या देवी अंबिकाचे अंकन केलेले दिसते.
येथीलच एका लेणी समुहात पुढे एका चैत्यगृहाचे पाषाण ढेसूळ लागल्याने काम अर्धवट राहिलेले आहे. व जवळच शेजारच्या दोन छोट्या लेण्यांच्या बाहेर ब्राह्मी लिपी मधील सुबक अक्षरे असलेला शिलालेख आहे. भृगुकच्छ अर्थात भडोच इथल्या ‘बुद्धमित्र आणि बुद्धरक्षित (बुधमितस आणि बुधरखितस) नावाच्या दोन भावांनी ह्या लेणीसाठी दान दिलेले आहे. त्यांच्या वडिलांचे नाव लिहायचे राहिले म्हणून ते मधल्या ओळीत छोट्या अक्षरात लिहिलेले आहे !!!
या लेणीचा संदर्भ काही महाभारतातील अंबा- आंबिकाशी जोडतात म्हणून त्यांचे नाव जोडले गेले असावे. त्यामुळे या ठिकाणी हिंदू, बौद्ध व जैन धर्मीय बांधवांचे दर्शनासाठी ऐक्य पहावयास मिळते.
हा संपूर्ण लेणी समूह पाहण्यासाठी एक तास पुरेसा ठरतो. पाण्याची एक बाटली सोबत ठेवावी. मध्यम चढाई असल्याने दमछाक होत नाही. सध्या परदेशी पर्यटकांना या लेण्या आकर्षित करत असून त्या महत्वपूर्ण माणल्या जात आहेत. येथे विशेष काळजी घ्यावी ती येथील असलेल्या मधमाशांपासूनच. अनेक पर्यटकांवर त्यांनी हल्ला चढविला आहे. त्यामुळे आपण विशेष काळजी घेणे गरजेचे आहे.
लेख लिहीताना काही चुका झाल्या असतील तर माझे स्वतःचे अपूरे ज्ञान म्हणून समजून घ्याल ही प्रार्थना. आपण माझ्या चुकांवर पांघरूण न घालता कमेंट्स मध्ये निश्चितच लिहा जेणेकरून सत्य वाचकां समोर राहील. धन्यवाद.
आमचा युट्यूब चायनल पाहण्यासाठी पुढील लिंकवर क्लिक करा
https://goo.gl/3usx1G
व युट्यूब चायनल subscribe करायला विसरू नका.

लेख/छायाचित्र श्री. रमेश गणपत खरमाळे
(माजी सैनिक खोडद)
8390008370
वनविभाग जुन्नर
“शिवाजी ट्रेल”
माजी सैनिक संघ जुन्नर.

अंबा अंबिका लेणी ( खोरे वस्ती )

अंबा अंबिका लेणी ( खोरे वस्ती )
जुन्नर शहराच्या जवळच 1.5 कि.मी अंतरावर उत्तरेस असलेल्या डोंगर रांगामध्ये 1.5 कि.मी अंतर विस्तार असलेल्या या लेण्या तिन समुहात पहावयास मिळतात. जाण्याचा मार्ग खोरे वस्ती मधुन जो मार्ग दक्षिणेस जातो त्याच मार्गाने पुढे 1 कि.मी अंतरावर गेल्यावर उजवीकडे जी डोंगररांग दिसते तेथेच या लेण्या तीन समुहात विखुरलेल्या दिसतात.साधारणतः येथे 50 कोरीव लेण्या पहावयास मिळतात. विशेष म्हणजे या लेणी जैनतिर्थनकार यांच्या कालखंडातील असुन तीनही लेणी समुह सुंदर अशा कोरीव कलाकृतीत पहावयास मिळतात.
मौर्यानंतर इ.स.पुर्व.184 नंतर ते इ.स 250 पर्यंत नर्मदेच्या खालचा संपूर्ण प्रदेश सातवाहनांनी समृद्ध व भरभराटीला आणला होता. देशविदेशात व्यापार समृध्द केला तो याच सातवाहनांनी. म्हणूनच सातवाहनांची नाणी क्विंटलच्या प्रमाणात मिळतात.
जेव्हा मौर्यांचे प्रांताधिकारी होते तेव्हा पासूनच सातवाहन जुन्नरला राहत होते. मौर्यानंतर त्यांनी आपले स्वातंत्र्य घोषित केले. महाराष्ट्रात 30 सातवाहन राजे होऊन गेले. व यांनीच जवळपास सर्वच लेण्या कोरल्या आहेत. सादवाह, सातवाहन व सप्तकर्णी ही त्यांचीच नावे होय. त्यांची दानपत्रे,नाणी,ग्रंथ व शिलालेख त्यांनी ब्राम्ही , पाली प्राकृत लिपीत लिहिले आहे.
सातवाहन काळ अन्न, वस्र, निवारा, धार्मिक संकल्पना, साहित्य, देश-विदेश व्यापार व लोकजीवनाच्या दृष्टीने खुपच महत्वपूर्ण आहे.
येथील खास भुतलेणी (खोरेवस्ती) वैशिष्ट्य म्हणजे लेणीच्या प्रवेशद्वाराच्या वरच्या भागात दोन स्तुपाच्या मधोमध दोन व्यक्ती कोरलेल्या आपणास दिसून येतात. त्यातील एक व्यक्ती गरूड वंशीय तर एक नागवंशिय आहे. गरूडाचे आणि नागाचे वैरभाव किती प्रसिद्ध आहे हे आपणास ठाऊक आहे. परंतु या काळात हे दोन्ही वैरभाव असलेल्या व्यक्ती एकमेकांना किती आदराने जवळ होत्या की तेव्हा वैरत्वाला विसर पाडणारे तत्वज्ञान शिकविले जात होते असा सांस्कृतिक वारसा जपुन ठेवणार जुन्नर हे ऐतिहासिक शहर होत.
सर्व प्रथम दक्षिणेकडील लेणी समुह पाहुन नंतर जुन्नर शहराच्या दिशेला गेलेल्या पाऊलवाटेने चालत राहिले की याच पाऊल वाटेने दोन्ही समुह पहावयास मिळतात. या लेणी पाहण्यासाठी साधारणतः 3 तास लागतात.परंतु या लेण्या पाहताना शांतता बाळगणे महत्वाचे आहे. कारण येथील लेण्यामध्ये असलेल्या मधमाश्या कॅमेराच्या फ्लॅश व आपल्या आवाजाने उठतात व चावतात. पश्चिमेस उभ्या असलेल्या किल्ले शिवनेरीचे शिवलिंग रूपातील दर्शन मनमोहीत करते. लेण्याद्री गणपती गिरीजात्मजाचे उत्तरेकडे तर हाबसी गोल घुमटाचे पुर्वेकडील दृश्य आपणास आकर्षित केल्या शिवाय राहत नाही.
लेखक / छायाचित्र – श्री. खरमाळे रमेश 
(माजी सैनिक खोडद)
8390008370
वनरक्षक – वन विभाग जुन्नर
उपाध्यक्ष – शिवाजी ट्रेल
सदस्य – माजी सैनिक संघ जुन्नर तालुका
संस्थापक -:निसर्ग रम्य जुन्नर तालुका फेसबुक पेज

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

अपरिचीत भागडेश्वर लेणी वळती ता. आंबेगाव जि. पुणे

अपरिचीत भागडेश्वर लेणी
(वळती ता. आंबेगाव जि. पुणे)
मी राहणार खोडद ता. जुन्नर येथील पुर्वेस जेव्हा सुर्य उदय होतो तेव्हा भागड्या डोंगर रांगांशी लपछपत वर मान काढताना सुर्यनारायण हळुच डोकावून पहाताना दिसतो. व आम्हा खोडदकरांना त्याचे दर्शन घडते. ही डोंगररांग म्हणजे आंबेगाव तालुक्यातील पुर्वेकडील रांग होय. उत्तरेकडून औरंगपूर, भागडी, आणि वळती अशी दक्षिणेकडे जवळपास तीन ते चार कि.मी पर्यंत पसरलेली रांग आहे. जंगलव्याप्त सपाट भुभागामध्ये येथील वनराई असल्याने, अनेक विविध पक्षी, प्राणी व वनस्पतींचा वारसा या परिसरास लाभलेला आहे. पुर्व पट्यातील एकमेव भटक्या पर्यटकांची जणू ही पंढरीच. येथे फिरताना मोकळा श्वास घेता येतो. ट्रेकसाठी तर सर्वोत्तम पुर्व मार्ग म्हणता येईल. आणि तो पण डोंगराच्या क्षितीजावरून. दोन्ही बाजूचे नयनदृष्य एकाच वेळी सहज टिपता येते एवढे निकट असलेला हा पायवाट मार्ग आहे. दुरवरून कानी येणाऱ्या विविध पक्षी व प्राण्याचे आवाज मनमोहीत करतात.
अशा या नयनरम्य परिसरातील डोंगरकपारीत वसलेली एक लेणी आहे. या लेणीत 12/13 व्या शतकातील दोन दगडी शिल्प व एक मोठी दगडी गणेशमूर्ती आहे कि जी मुर्ती हरिचंद्रगडावरील दक्षिण लेणितील गणेशमूर्ती प्रमाणे भासते. कारभारी भोर बाबा सांगतात. की या लेणीच्या तोंडावर कोरीव दगडी बांधकाम होते. त्यांचा अंत नविन सिमेंट मंदिर बांधकामात झाला. या लेणी मधील दगडी शिल्पे येडगाव धरणात बुडविण्यात आली. अनेक कोरीव शिल्पे बांधकामातील चौथर्‍यात गाडली गेल्याने तेथेच त्यांनी दम तोडला व त्यांचा अस्त झाला. जुन ते सोने हे का म्हटले जाते हे कधी आम्ही समजून घेतले नाही. या मंदिरात पुर्वी दगडी संदूक होती व ती चोरीस गेल्याचे बाबा सांगतात. जेव्हा मी मंदिराच्या पुर्वेस असलेल्या मैदानातील दगडांबाबत मी त्यांना विचारले तेव्हा ते बोलले की हे दोन संदूकीचे दगडी आहेत.
मंदिराचे पौराणिकत्व नवीन बांधण्यात आलेल्या मंदिराने हिरावून घेतले असून जुन्या शिल्प मुर्तींची जागा जयपुरवरून आणलेल्या मुर्तीने घेतली आहे. जेव्हा जुन्या मुर्तींबाबत गावात चर्चाने जोर धरला तेव्हा पुन्हा धरणात बुडविलेल्या मुर्ती पुन्हा आणल्या गेल्या परंतु त्यांचे प्रथमस्थान प्राप्त झाले नाही व त्या शोरूम मधील देखावा म्हणुन गणेश शिल्पाला टेकून ठेवण्यात आल्या. खरे तर ही ग्रामस्थांची चूक म्हणता येणार नाही. कारण शिक्षण क्षेत्राचा विस्तार शहरीभागात झपाटय़ाने झाला व तेथील मनुष्यास इतिहास व त्याचे महत्त्व समजू लागले. परंतु खरे पाहता जास्त इतिहास घडला गेला तो अतिदुर्गम भागात. सह्याद्रीच्या कुशीत. जोपर्यंत येथे शिक्षणाचे महत्व समजले जाऊ लागले तो पर्यंत खूप उशीरा झाला होता व येथील ऐतिहासिक वास्तू नष्ट होताना दिसतात. आजही या दगडधोंड्यांना खरच एवढे महत्त्व आहे हे येथील जनतेला ठाऊक नाहीए. हेच पौराणिक दगड धोंडे गावचा इतिहास लिहीन्यास मदत करणार आहेत हे सांगणारे कुणीच दिसत नाही. त्यामुळे आज पण या पौराणिक वास्तुंचे वास्तव्य खुप मोठ्या संकटात सापडलेले दिसत आहे. पौराणिक मंदिरे तोडली जात आहे व तेथील दगडी शिल्पे नविन मंदारांच्या पायाभरणीतच दम तोडत आहे. हाच प्रकार येथे घडला. खरे पाहता वळती ग्रामस्थांनी येथील सर्व दगडी शिल्पांना एकत्र करून गावाला लाभलेल्या पौराणिकतेसाठी नवजीवन द्यायला हवे.
लेणी गाभार्‍यातील जलकुंड व जलकुंडातील अतिस्वच्छ पाणी आश्चर्य चकित करते. ग्रामस्थ या जलकुंडातील पाण्याचा वापर कुंडातील पाणी व चिंच पाला सेवन केल्यास सर्दि खोकला , ताप यासारखे आजार नाहीसा करत आहे. लेणीच्या बाहेर च्या टाकीला सिमेंटचा लेप करून व विटेचे बांधकाम करून बंदिस्त केले आहे.
लेणीच्या पुर्वेस शंभर फुट अंतरावर एक नांदरूक नावाचा वृक्ष आहे या वृक्षाला लाकडे बांधून झोपडी बांधून ठेवण्याचा प्रयत्न केला आहे परंतु ती पडलेल्या स्वरूपात असून तीच्या खाली दोन पाण्याच्या टाक्या गाडल्याचे निदर्शनास येत आहे. त्या टाक्यांचे संवर्धन केल्यास बराचसा इतिहास कळण्यास मदत निश्चितच होईल.
मंदिरा पासून पश्चिमेस डोंगरावर एक पाऊल वाट जाते. या वाटेचा वापर करत डोंगर रिजवर पोहचता येते. ही पायवाट येथील पर्यटकांना ट्रेकसाठी खुपच छान आहे. सहज आठ ते दहा कि.मी अंतरावरील ट्रेक येथे आयोजित केला जाऊ शकतो.
आतील एक शिल्प खरे तर अवलोकितेश्वर आहे सोबत तारा व भृकुटी आहे …पण ह्याना आज आपण भगवान विष्णू म्हणतो … तर दुसरे शिल्प धनुष्यबाण धारकाचे आहे व ही दोन्ही शिल्पे 12 व 13 व्या शतकातील असल्याचे श्री. महेंद्र शेगावकर सांगतात.
ही लेणी कोणत्या गटात मोडतात याबाबत थोडी शंका असल्याने याबाबत वादग्रस्त खुलासा करने योग्य वाटत नाही. त्यामुळे याबाबत निश्चितच येणार्‍या काळात मी आपणास सांगेलच.
वळती ग्रामस्थांना मी एकच विनंती करेल की आपल्या गावाला इतिहास याच पौराणिक वास्तुमुळेच प्राप्त होणार आहे. जर आपण तो ठेवा नष्ट केलात तर आपणास इतिहास दाखविण्यासाठी काहिच शिल्लक राहणार नाही. त्यामुळे जेवढी दगडी शिल्पे मंदिर परीसरात शेवटची घटका मोजत असलेली दिसत आहेत त्यांची जपवणूक करून गावचा इतिहास जपण्यासाठी आपण त्यांना एकत्र करून त्यांचे संवर्धन करणे गरजेचे आहे. की जेणेकरून येणाऱ्या पिढीला ती अभ्यासावयास मिळतील.
येथील इतिहास भार्गवराम व त्यांच्या सहाव्या अवतारा बाबत लिहिला गेला आहे व त्यामुळे येथील डोंगराला भागड्या डोंगर म्हणुन संबोधतात. कदाचित भार्गव शब्दाला इंग्लिश मध्ये लिहीताना र च्या ठिकाणी ड चा उच्चार होत असल्याने भागड्या म्हणुन संबोधले गेले असावे किंवा शब्द उच्चारताना येथील त्यावेळच्या अशिक्षित ग्रामस्थांनी असा उल्लेख केला असावा असे मला वाटते.

छायाचित्र /लेखक
श्री. खरमाळे रमेश गणपत
(माजी सैनिक खोडद)
8390008370
उपाध्यक्ष – शिवाजी ट्रेल
संस्थापक – “निसर्ग रम्य जुन्नर तालुका” फेसबुक पेज, मोबाईल अँड्रॉइड अॅप व युट्यूब चॅनेल

 

 

 

 

 

 

माणिकडोह (जुन्नर) येथील शोध नव्या बौद्धकालीन लेण्यांचा

माणिकडोह (जुन्नर) येथील शोध नव्या बौद्धकालीन लेण्यांचा.

जुन्नर शहराच्या पश्चिमेला सात कि.मी अंतरावर डोंगराळ भागात वसलेले छोटेसे गाव म्हणजे माणिकडोह होय. येथे जाण्यासाठी वापरात येत असे ती पुरातन व्यापाराची व नाणेघाटला जाणारी वाट. परंतु काळ बदलत गेला व या पाऊल खुणा व या वाटेचा इतिहास बुडला गेला तो माणिकडोह धरणाखाली. श्री. शिवछत्रपतींच्या दुसर्‍या सुरतेच्या लुटीतील लुटलेले मानिकरत्न ज्या डोहात बुडावले गेले ते येथील कुकडी नदीच्या डोहात. कुकडी माईच्या पात्रखडकात पाण्याने जवळपास  सांदन व्हॅली सारखी ५००  मीटर लांब घळ नैसर्गिक रित्या तयार झालेली असून जवळपास ती ४० ते ५० फुट खोल असून तिच्या तोंडावर बांधलेला यशवंत घाट व गावातील विविध दगडी शिल्प आपणास पुरातन इतिहासात डोकावण्यास भाग पाडतात.
गावाच्या दक्षिणेस जवळच अर्ध्या कि.मी अंतरावर पुर्व, पश्चिम डोंगररांग पसरलेली असून ही रांग पुर्वेकडे तुळजाभवानी लेणी समुहापाशी संपते. परंतु पश्चिमेस गेलेल्या रांगेतील लेणींचादरा म्हणुन नाव असलेल्या ठिकाणी ही लेणी पहावयास मिळते. ज्या ठिकाणी सध्या खडी क्रेशर जे माणिकडोह धरणाच्या भिंतीच्या रेषेत दक्षिणेस दिसून येते त्याच ठिकाणी डोंगराच्या मधभागी वाटीच्या आकारातील कातळात या लेणी कोरलेली दिसून येतात. ही लेणी कोरण्या आधी येथे प्रथमतः पाण्याची दोन टाकी खोदण्यात आल्याचे लक्षात येते. येथील डोंगररांगावर त्याकाळी येथे सहज कंदमुळे उपलब्ध होत असे परंतु पाण्यासाठी मात्र माणिकडोह गावाकडे धाव घ्यावी लागत असेल कारण मानवाच्या दोन मुख्य गरजा म्हणजे अन्न आणि पाणी होय. त्यामुळेच प्रथम येथे टाकी कोरली गेली असावित.
येथील कातळाचा अभ्यास करता या लेणी कोरताना कच्च्या स्वरूपात आढळुन आला व त्या त्या ठिकाणी काम अर्धवट सोडलेल्या खुणा आढळतात.
या लेणीमधून समोरील दृश्य मनाला भुरळ घालणारे असून, माणिकडोह धरण, किल्ले हडसर, हटकेश्वर डोंगररांग व यामधील येणारा सपाट भुभाग न्याहाळता येतो. त्यामुळे येथे लेणी कोरण्या पाठीमागचा उद्देश देखरेख संरक्षण म्हणून असावा असे वाटते.
येथील सुंदरतेला चार चांद पावसाळ्यात लागलेले दिसतात. दोन्ही बाजूने कड्यावरून घरंगळत येणारे दोन धबधबे लेणी संपताच एकमेकांना अलिंगण देऊन या लेणी समूहाला आपल्या मिठित घेतल्याचे सुंदर दृष्य पाहून मन भारावून जाते.कधी माणिकडोह धरण दर्शन तेजूर गावाकडून घेण्याची इच्छा झालीच तर या लेण्यांना पाहून नेत्रसुख नक्कीच घ्या.
या अपरिचित लेण्या.श्री. विनायक खोत सर, शिवाजी ट्रेल व हिस्ट्री क्लबने जगासमोर आणण्याचा छोटा प्रयत्न केला असून या माणिकडोहच्या बौद्धकालीन लेणी दुर्गप्रेमींसाठी अभ्यासपर्वणी ठरणार आहेत. आपण हा पौराणिक ठेवा जगासमोर आणण्यासाठी पोस्ट लाईक न करता शेर कराल ही सदिच्छा.

लेखक /छायाचित्र श्री. खरमाळे रमेश
(माजी सैनिक खोडद)
उपाध्यक्ष – शिवाजी ट्रेल

 

 

लेण्याद्री (जुन्नर)गणेश लेणी समुह…

लेण्याद्री (जुन्नर)गणेश लेणी समुह…

(ही पोस्ट लाईक मिळावे या उद्देशाने लिहीली गेली नाही. कृपया विनंती आहे पोस्ट लाईक न करता शेअर करावी कि जेणेकरून ती खुपसार्या वाचकांपर्यत पोहचेल व लेण्याद्री विनायक व लेणी समुहाची माहीती त्यांना समजु शकेल)

जुन्नर तालुका जवळपास सर्व बाजूंनी सह्याद्रीच्या डोंगर रांगानी वेढलेले आहे. व याच रांगांच्या अतिशय परीपक्व व मजबुत बेसाल्ट खडकात अनेक बौध्द कोरीव शैलगृह कोरलेली आढळतात. Continue reading लेण्याद्री (जुन्नर)गणेश लेणी समुह…

लेण्याद्री (जुन्नर)गणेश लेणी समुह

लेण्याद्री (जुन्नर)गणेश लेणी समुह

जुन्नर तालुका जवळपास सर्व बाजूंनी सह्याद्रीच्या डोंगर रांगानी वेढलेले आहे. व याच रांगांच्या अतिशय परीपक्व व मजबुत बेसाल्ट खडकात अनेक बौध्द कोरीव शैलगृह कोरलेली आढळतात. संपूर्ण देशांत शैलगृहांमध्ये जुन्नर तालुक्यातील गुंफा (लेणी) समुह सर्वात मोठा असून येथील शैलगृहांची संख्या जवळपास 350 इतकी आहे. येथील जवळपास सर्व बौद्ध गुंफा (लेणी) हीनयान (थेरवाद)परंपरेतील आहेत. या शैलगृहांची निर्मिती इ.स.पुर्व 1ल्या ते 3र्या शतकात झाली. जुन्नर तालुक्यातील गुंफा(लेणी) समुह त्यांच्या निर्मिती व स्थानानुसार वेगवेगळ्या भागात व गटात विभागलेले आहेत. जसे की तुळजा लेणी, मानमोडी, भिमाशंकर,अंबा अंबिका, भुतलेणी,शिवनेरी,गणेश, चावंड, जीवधन,नाणेघाट,हडसर,निमगीरी,खिरेश्वरलेणी या गटात व विभागात विभागलेल्या आहेत.
शिलालेखात ‘कपिचित’ म्हणजेच माकडांचे आवडते ठिकाण अशा उल्लेखलेल्या लेण्याद्री गटाला ‘गणेश पहाड’ व सुलेमान डोंगर अशी नावे असून हा एक प्रमुख वेगळाच गट आहे. या ठिकाणी 40 शैलगृह असून मुख्य 30 शैलगृह पुर्व-पश्चिम रांगेत दक्षिणेकडील जुन्नर शहराकडे तोंड करून आहेत. या 30 शैलगृहांपैकी गुंफा क्र. 6 व 14 हे चैत्यगृह म्हणजेच प्रार्थनास्थळ असून बाकीचे विहार म्हणजे भिक्षुकांची निवासस्थाने आहेत.या पैकी गुंफा क्र.7 हा सर्वात मोठा( प्रशस्त )विहार आहे. बाकिच्या इतर गुंफा(लेणी) विहार लहान असुन काही दोन ते तीन भागात विभागलेल्या दिसतात. या सर्वांचा कालखंड पहिले शतक ते तीसरे शतक असाच गणला गेला आहे. गुफा क्र. 6 हे या गटातील प्रमुख चैत्यगृह आहे. दर्शनी भागात स्तंभ असलेला व्हरंडा असून चापाकृती विधानातील प्रार्थनामंडप स्तंभाच्या दोन ओळींनी तीन भागात विभागलेला आहे. छत गजपृष्ठाकार आहे. गौतम बुद्धाचे प्रतीक असलेला स्तुप मंडपाच्या शेवटच्या भागात आहे. इ.सन 2 र्या शतकातील एक शिलालेख व्हरांड्यातील आतल्या भिंतीवर द्वारकमानिवर कोरलेला आहे. या शिलालेखात ‘सुलसदत्त, ह्या कल्याण येथील सोनाराच्या मुलाने दिलेल्या दानाचा उल्लेख केला आहे. गुंफा क्र. 7 ही जुन्नर तालुक्यातील सर्वात मोठी गुंफा(विहार) आहे.
विहारात मध्यभागी प्रशस्त मंडप असुन तीन बाजुला वेगवेगळ्या आकाराचे 20 निवासकक्ष आहेत. या विहारात प्रवेशासाठी दगडात कोरलेल्या पायर्यांचा जीन आहे. जिन्याच्या शेवटी स्तंभ असलेल्या व्हरांड्यातील मधल्या दारातून विहार प्रवेश करता येतो.मध्ययुगातील मागील भिंतीतील दोन निवासकक्ष एकत्र करून तिथे “गिरीजात्मज” गणपतीची स्थापना करण्यात आली आहे. हा गणपती अष्टविनायकांपैकी एक असुन “गिरीजात्मज “नावाने जगप्रसिद्ध आहे. गुंफा क्र.14 ही एक चैत्यगृह आहे. पण त्याचा मंडप आयताकार असुन छत सपाट आहे. चैतगृहाला व्हरांडा असून व्हरांड्यात एक शिलालेख कोरलेला आहे. हा शिलालेख ‘कपिलाचा नातू व तपसाचा पुत्र असलेल्या आनंद’ या भक्ताने चैत्यगृसाठी दिलेल्या दानाविषयीचा आहे. या गुंफांचा काळ साधारण इ.स 2 रे शतक आहे.
या लेण्या अष्टविनाय गणपती ” गिरीजात्मज ” कामुळे जगप्रसिद्ध असुन इतर लेण्या प्रसिद्धीपासून खुपच वंचित झालेल्या आहेत. आपण एकदा या संपूर्ण लेण्यांना आवश्य एकदा भेट देऊन आनंद घ्यावा हीच सदिच्छा.
छायाचित्र : श्री.खरमाळे रमेश
(माजी सैनिक खोडद)
मो.नं. 8390008370

12931090_1684011531853618_361601009825453766_n12931187_1684011545186950_7413066567509550882_n12801573_1684011558520282_5484099116081626846_n12670899_1684011585186946_6543700463877330920_n12920538_1684011611853610_4244058612381386697_n

भुयारी-मार्ग-एक-उत्सुकता

भुयारी मार्ग एक उत्सुकता… 
(इतिहास जुन्नरचा)
लहानपणी भुयारीमार्ग असलेल्या अनेक भाकडकथा ऐकावयास मिळत असत. त्या ऐकत असताना त्यांच्या विषयी जाणून घेण्याची, पाहण्याची उत्सुकता अगदी शिगेला पोहचत असे. परंतु वय लहान व त्याठिकाणी न जाण्याचा घरच्यांचा आदेश नेहमीच आड येत असे. जस जसा मोठा होत गेलो तर या इच्छेच्या आड शिक्षण येत गेल व गरीबी एवढी की एकवेळचे जेवण मिळणे कठीण. या संघर्षाचा अगदी जन्म झालेल्या दिवसापासूनच जन्म झाला होता. त्यामुळे कोणत्याही गोष्टी ऐकावयास मिळाल्या किंवा दुरून पहावयास मिळाल्या कि त्यातच समाधान मानावे लागत असे. घरची परिस्थिती उपभोगताना आईवडलांना होणार्या यातना पाहुनही त्या दुर करू शकत नव्हतो. या परिस्थितीत बहीनींचे जेमतेम 4 थी पर्यंत शिक्षण झाले. मोठा भाऊ आठवीपर्यंतच शिकु शकला. व भाऊ बहिणींना वाटे की मी तरी जास्त शिकावे. त्यात त्यांना मदत करता करता माझाही शिक्षणाकडे कानाडोळा झाला व इयत्ता आठवीचे नापास झाल्याने दोन वेळा शिक्षण पुर्ण झाले.
इयत्ता 12 वी पुर्ण करून पुढे निघालो न शिकण्याचा निर्णय घेतला व नोकरीच्या शोधात प्रयत्न करू लागलो. वडीलांच्या इच्छे खातिर एफ वाय ला अॅडमीशन घेतले. त्याच कालावधीत पुण्यात मिलेट्रीची भरती निघाली. व पत्रव्यवहार करून काॅल लेटर मिळाले. व योगायोग म्हनावा की काय मी मिलेट्रीच्या परीक्षा देऊन त्यात उतीर्ण झालो. व ट्रेनिंगला बेळगावला गेलो. पुढे ट्रेनिंग झाले 17 वर्षे सर्विस करून रिटायर होऊन पेन्शन आलो तेंव्हा पुन्हा एकदा या लहानपणी ऐकलेल्या भुयारीमार्गाने डोक वर काढले. आज सर्व अनुभव दांडगे होते. मिलेट्रीच्या शिक्षणाचे धडे मिळाल्याने भय हा शब्द विरून गेलेला होता. त्यामुळे निश्चय केला जुन्नर तालुक्यात असलेल्या भुयारीमार्गांची सत्यता स्वतः पडताळून पहायची. खोडद गावच्या महात्मा फुले विद्यालयात शिक्षण घेत असताना “निश्चयाचे बळ तुका म्हणे हेची फळ” हे रंगदास स्वामींचे वाक्य रोजच वाचनात असायचे तेच ब्रिदवाक्या मनी बाळगून अगदी दोन वर्षांत तालुक्यातील सात सह्याद्री रांगा चाळुन काढल्या. त्यावर असलेल्या भुयारीमार्गाच्या शेवटपर्यंत पोहचलो. व आपल्याला सांगण्यात येणार्या भाकडकथा या फक्त भिती दाखवण्यासाठीच उपयोगात आणल्या गेल्या एवढीच त्यात सत्यता आहे हे सत्य निदर्शनास आले.
मित्रांनो पाच भुयारीमार्ग मला जे ऐकावयास मिळाले व ते मी प्रत्यक्ष अनुभवले आहेत. ते खालील प्रमाणे आहेत.

1) किल्ले शिवनेरीच्या साखळदंडाच्या तोडाशी असलेल्या टाकीतील तीन भुयारी मार्ग.

सांगितले जायचे कि किल्ले रायगड, किल्ले नारायणगड व किल्ले शिवनेरीच्या गर्भा जाण्यासाठी व फिरण्यासाठी हे मार्ग आहेत. परंतु गेल्या वर्षी 19 फेब्रुवारी 2015 ला रात्री ठिक 1:30 वाजता या टाकीत मी शिरून हे मार्ग मित्राच्या मदतीने चेक केले. परंतु येथे काहीही नसुन ते फक्त तीन ते चार फुट आडवे कोरलेले असून शत्रुंना संभ्रमात पाडण्यासाठी अतिशय चातुर्याने केलेला हा प्रयत्न आहे.

2) पंचलिंग मंदिराच्या जवळ असलेला भुयारीमार्ग.
हा भुयारीमार्ग नसुन एक भुयारी पाण्याची टाकी आहे की जिचा जमिनीत 30 ते 35 फुट आडवा बांधीव तोडीतील विस्तार असुन. पावसाळ्यात पडणार्‍या पाण्याचा साठा येथे केला जायचा व उत्कृष्ट पध्दतीने तो वर्षभर पंचलिंगाच्या मंदिराच्या समोरील टाकीत तो चालू राहील याची केलेली ती सुविधा आहे. तो कोणत्याही प्रकारचा भुयारी मार्ग नाही.

3) हटकेश्वरावरील भुयारीमार्ग. ( साळुंकी)
आपणास नेहमीच ऐकवले जाते की अष्टविनायक लेण्याद्री “गिरीजात्मजाचे” आपण जे रूप पहात आहोत तो भाग हा पाठीमागील भाग आहे व गणेशाचे तोंड पश्चिम दिशेला असणाऱ्या भुयारीमार्गाकडे आहे. हा भुयारीमार्ग हटकेश्वरावर असलेल्या भुयारातुन सुरू होतो कि ज्याच्या तोंडाशी एक शिवलिंग आहे. मित्रांनो या भुयारीमार्गाच्या तोंडाशी शिवलिंग आहे हे खरे आहे परंतु हा मार्ग पंधराफुट सरळ जाऊन उत्तरेकडे पंधरा फुट गेलेला असून तेथेच संपतो.

4) किल्ले जिवधनच्या जुन्नर दरवाजा मार्गाच्या मध्यावर उजव्याहाताला असलेला भुयारीमार्ग.
मी किल्ले जीवधनवर अनेक वेळा गेलो व अनेक वेळा सांगितले जायचे कि हा मार्ग संपूर्ण जीवधन मध्ये अंतर्गत फिरण्यासाठी कोरलेला आहे. परंतु तसे काहीही नसुन तो तीस फुट कोरत नेलेला असुन पुढे दहा बारा फुट आडवा कोरला असून तेथे आराम करण्यासाठी सुविधा केली आहे.

5) बोतार्डेगावच्या दक्षिणेस असलेल्या डोंगरावरील रांजण मार्ग.
स्थानिक सांगतात की पुर्वी या मार्गाने तांबे गावला जायला आठ दिवस लागायचे. परंतु असे काहीही नसून डोंगराच्या आतून येणाऱ्या पाण्याने हा नैसर्गिक चाळीसफुट लांबीचा मार्ग तयार झाला असून यात सरपटत पुढे शेवटार्यंत जाता येते. व त्यापुढे टिपटिप पाणी येईल येवढेच छिद्र आहे. या मध्ये प्रवेश करताना विशेष काळजी घ्यावी कारण खूपच दमछाक होते. नैसर्गिक तयार झाल्याने त्यातएकरूपता नसल्याने किटक व प्राणी असू शकतात.
वरील भुयारीमार्ग आपणास अभ्यासवयाचे असतिल तर स्वतः काळजी घेणे आवश्यक आहेत. माझा मिलेट्रीचा अनुभव माझा गुरू असल्याने मी ही माहिती आपणापर्यंत पोहचवू शकलो याचा मला सार्थ अभिमान वाटतो. व तालुक्यात अजुन अशी काही ठिकाणे असतील तर ती मला पर्सनल शेर करावीत कि त्यांची सत्यता पडताळून मला आपणापर्यंत उजेडात आणता येतील हीच सदिच्छा व्यक्त करतो.

लेखक / छायाचित्रे – श्री. खरमाळे रमेश
(माजी सैनिक खोडद)
निसर्ग रम्य जुन्नर तालुका

केदारश्वराची गुहा (हरिश्चंद्रगड )…

केदारश्वराची गुहा : (हरिश्चंद्रगड )
मंगळगंगेच्या प्रवाहाच्या दिशेने गेल्यावर डाव्या हातास एक गुहा लागते. याला केदारेश्वराची गुहा असे म्हणतात. या गुहेत १ मीटर उंच आणि २ मीटर लांब असे शिवलिंग आहे. यात कमरभर पाणी आहे. ही गुहा खरंतर चार खांबावर तोलली होती पण सद्यःस्थितीला एकच खांब शाबूत आहे. याच गुहेत एक खोलीही आहे. खोलीच्या डाव्या हाताच्या भिंतीवर शिवपूजनाचा प्रसंग कोरलेला आहे. या शिवलिंगाला प्रदक्षिणा घालावयाची असल्यास बर्फतुल्य पाण्यातून जावे लागते.
छायाचित्र – श्री.खरमाळे रमेश
( माजी सैनिक खोडद )