Category Archives: घाट

पडीलिंगी नेढ घाटघर

पडीलिंगी नेढ घाटघर

विषय तसा गमतीदार आहे. वाचक मित्रांनी वाचला असेलही किंवा ऐकण्यात तरी असेल. वानरलिंगि शब्द तर नक्कीच ऐकून असाल यात शंकाच नाही. वानर आणि लिंगी असे दोन शब्द जोडून वानरलिंगि शब्द तयार करण्यात आला आहे. का बर हा शब्दप्रयोग केला असेल? कदाचित वाचताना किंवा ऐकताना आपल्या चेहर्‍यावर प्रश्न चिन्ह निर्माण झाला असेलच. या बाबत सोप्या भाषेत सांगायचे झाले तर, जमीनीवर 90 डिग्री उभा असा कातळाचा गोलाकार भाग कि ज्याचा आकार वानराच्या लिंगासारखा आसमंतात दृष्टिस पडतो, की ज्यास फक्त वानर सर करू शकतात व ज्याच्या सर्व दिशांना खोल दरी दृष्टीस पडते त्याचे नाव देण्यात आले ते वानरलिंगि. उदाहरणार्थ जुन्नर तालुक्यातील जीवधन किल्याच्या दक्षिणेला जो उभा गोल कातळ दिसतो त्यास वानरलिंगि किंवा खडापारशी या नावाने संबोधले जाते. आता याच लिंगाच्या आकाराचा एक रेललेला भाग डोंगराच्या कुशीत कातळावर टेकलेला दिसून येत असून डोंगर आणि या लिंगीच्या रेललेल्या भागातून आपणास आरपार दोन दिशांना जाता येते त्यास नेढ असे म्हणतात. म्हणून या नेढ्याचे नाव पडीलिंगी नेढ असे देण्यात आले आहे. अशेच एक नेढ घाटघरच्या डोंगरात दिसून येते म्हणून त्याचे नाव घाटघरचे पडीलिंगी नेढ अस देण्यात आले.
दोन वर्षे माझी नाणेघाट परीसरात अनेक वेळा परीक्रमा झाली. एक दिवस किरण आणि मी नाणेघाट कडे जात असताना घाटघर येथून दृष्टीस पडणा-या नेढ्यात जाण्याची बोलनी झाली होती. अनेक वेळा या ठिकाणी जायचे म्हटले की निश्चितच व्यत्यय यायचा. आज तो दिवस उजाडला होता. किरण बाणखेले व विवेक पिंगळे माझ्याकडे येतानाच पिकलेले आंबे घेऊन आले होते. कारण त्यांच्या बॅगमधून आमरस (आंब्याचा ज्युस) जमिनीवर टपकताना दिसत होता. मिसेसचा व माझा बाहेर जाण्याचा बेत अचानकपणे त्यांच्यासोबत जाण्यामुळे रद्द झाल्याने काय झाले असेल हे आपणास ठाऊकच असेल. फुटलेले आंबे घरात देऊन आम्ही तीरकुट दुचाकीवर नाणेघाटच्या दिशेला निघालो. बेजवाट, सुराळे, आपटाळे, चावंड, खडकुंबे, फांगुळगव्हाण मागे टाकत आम्ही घाटघरला पोहचलो. मध्यंतरी फांगुळगव्हाण मधून लिंगिच्या डोंगरावर चढाई करून या नेढ्याकडे पोहचण्याचा आमचा विचार होता पण तो सार्थ ठरेल असे वाटत नव्हते त्यामुळे तो विचार त्यागून मदतीसाठी घाटघरच्या साबळे मामांच्या घरी पोहचलो.
येथे एक गोष्ट प्रकर्षाने सांगाविशी वाटते कि ती अद्याप आपल्या ऐकण्यात नसावी. फांगुळगव्हाण च्या पश्चिमेला असलेला डोंगर अर्थात लिंगिचा डोंगर. या डोंगराच्या पुर्वेला मध्यभागी जवळपास 50 फुट उंच असलेली एक लिंगी निदर्शनास पडते तर याच लिंगिच्या पश्चिमेस हि पडीलिंगी अर्थात नेढ आढळून येते तर येथुन पश्चिमेला असलेल्या किल्ले जीवधनची वानरलिंगि आहे. या तिन्ही गोष्टी जवळपास एका रेषेत निर्माण कशा झाल्या असाव्यात? हा प्रश्न पडतो. असो.
साबळेमामा मार्ग दाखविण्यासाठी आले होते. झपझप आम्ही नेढ्याच्या दिशेने चालू लागलो. उजव्या बाजूला जीवधन तर डावीकडे लिंगिचा डोंगर होता. आता एका ओढ्यातून आम्ही पुर्वेकडे चढाई चढू लागलो. हिरव्यागार झाडीतून प्रवास सुरू झाला होता. साबळेमामांनी एका गुराख्यास मार्ग दाखवण्यास सांगुन माघारी परतले होते. गुराखी त्या गर्द वाढलेल्या जंगलातून मार्ग काढत पुढे चालले होते. जंगलातील ते वाढलेले मोठे मोठे वृक्ष जवळपास 150 ते 200 वय असल्याचे सांगत होते. वानर याच झाडांच्या फांद्यावर खेळ खेळताना दिसत होते. पक्षांना आमची चाहूल लागताच किलबिलाट सूरू केली होती. मध्येच पावश्या पक्षाचे मधूर स्वर कानी पडत होते. याच गर्द झाडीत वानरांची हुप हुप कानी येऊन जणू ते सांगत होते अरे मानवा झाडे लावा खुप खुपचा संदेश देत होते. एका मोठ्या उंच दगडापाशी की जो डोंगरावरून घरंगळत खाली आलेला होता तेथे गुराखी थांबला व गमतीने सांगून गेला की या बोचा नाळेने वर चढाई मार्ग आहे. मी आता माघारी फिरतोय. त्याला आम्ही धन्यवाद दिला खरा परंतु “बोचा नाळ” हा शब्द काही विचित्रच वाटला. हात टेकवत आम्ही नाळेने वर चढू लागलो. समोरच पडीलिंगी नेढ होत.90 डिग्री कातळात हे जवळपास 30 फुट लांब व 3 फुट रुंद नेढ खास आकर्षित करत होत. नाळेची कसरत करत वर चढून उजवीकडे वळून पुन्हा चालू लागलो.
थोडी विश्रांती व सोबत आणलेल्या बियांचे रोपणाचा कार्यक्रम सुरू झाला. या कार्यास वरूणराजा पण धाऊन आला होता. आम्ही बिया लावत होतो तर वरूणराजा या बियांना पाणी घालत होता. पुन्हा आम्ही कार्यक्रम पुरा करत चालू लागलो.बहुतेक हा ट्रेक करणारे आम्ही प्रथमच असावेत. कारण गुराखी सांगत होते इकडे कुणीच जात नाही. तुम्ही कशाला जाताय? नेढ्याकडे दृष्टी टाकली तर येथे पोहचणे खुप अवघड वाटत होते. सोबत साहीत्य होतेच.
चढाईवर मात करून आम्ही या नेढ्यात शेवटी पोहचलो. येथे पोहचताच आनंद गगनात मावेनासा झाला होता. जवळपास 30 फुट लांब व 3 फुट रूंद असलेल्या नेढ्यात आम्ही पोहचलो होतो.
जुन्नर तालुक्यातील खिरेश्वरचे नेढ, आणेघाटचा मळगंगेचा नैसर्गिक पुल व हटकेश्वरचा नैसर्गिक पुल पार करण्याचे स्वप्न या आधिच पुर्ण झाले होते. त्यात या चौथ्या पडीलिंगी नेढ्यापर्यंत पोहचण्याचेही स्वप्न साकार झाले होते. येथे आनंद घेत आम्ही उतरणीला लागलो. पुन्हा प्रवास नाळेतून सुरू झाला. तीव्र उतार असल्याने बसून पुढे सरकत उतरणे बरे असे वाटत होते. आम्ही बसून उतरू लागलो. व आचानकच त्या गुराख्याचा शब्द आठवला “बोचा नाळ” अरे विवेक, किरण बोचा नाळेचा अर्थ उलगडला बघ. काय काय? अरे हो आपण खाली उतरताना कशावर घसरत पुढे सरकत आहे बघा व या नाळेचे नाव आठवा काय सांगितले सांगा. अचानकच त्या उतरणीत आमचे हास्य गुंजू लागले.
जंगलात प्रवेश केला होता. विविध वृक्षांबरोबर फोटो काढत आम्ही नांगरलेलेल्या शेतात आलो होतो. आता त्या नांगरलेलेल्या शेताच्या मध्यभागी मी पोहचलोच असेल तेवढ्यात एका सात आठ फुट लांब असलेल्या सापाने माझ्यावर झडप घातली. मी उडी मारत पाय फाकवले तेवढ्यात तो दोन्ही पायाच्या मधुन पाठीकडे गेला. मी तुरंत वळून त्यास पकडण्याचा प्रयत्न केला कारण पाठीमागे किरण व विवेक होता. किरण खुप घाबरला. विवेक सर्पमित्र असल्याने त्यास काही वाटले नाही. तो साप पुन्हा दुसर्‍या सापापाशी गेला तो साप होता धामणसाप. दोन्ही साप तेथील होलात शिरले व तोच विषय काढत काढत आम्ही दुचाकी घेऊन जुन्नरच्या दिशेने वापशी प्रवास सुरू केला.
मित्रांनो या नेढ्याचा थरार पाहण्यासाठी आमचा YouTube channel “Nisargramya Junnar Taluka” subscribe करायला विसरु नका.
YouTube channel लिंक – https://goo.gl/3usx1G

लेख व छायाचित्र – श्री रमेश खरमाळे
शिवनेरी भुषण
माजी सैनिक
८३९०००८३७०

डोनीदारा उर्फ त्रिगिलदारा.

डोनीदारा उर्फ त्रिगिलदारा.

घाट वाटा म्हटले की निसर्ग दर्शन आलेच नाही का? जुन्नर तालुक्यातील घाटवाटा चढण आणि उतरणीला तर अक्षरक्षः दमछाक करतात. या सर्व घाटवाटांची एक विशेषता म्हणजे यांची उतरणीची सुरुवात शिवजन्मभुमीत होते व शेवट ठाणे जिल्ह्यात होतो. पश्चिम पट्यातील अनेक गावचे ग्रामस्थ तर याच वाटांचा नियमीत वापर मुंबई, कल्याणला जाण्यासाठी करत. विविध गावच्या बाजारांसाठी ते येथुनच प्रवास करत व भेट देत. अशा सात घाट वाटा म्हणजे किल्ले सिंदोळा व उधळ्या यांच्या मधील माळशेज घाट बोगद्यापाशी उतरणारा श्री. शिवछत्रपती शिवाजी महाराज यांचा पावणखिंड मार्ग, उधळ्या ते भोरद-या यांच्या मधील माळशेज घाटातील यु पाॅईन्टवर उतरणारा भोरदा-या, अंजनावळे डोंगर ते नाणेघाट यामधील भैरवगडाकडे व मोरोशिला घेऊन जाणारे भोरांड्याची नाळ, पुरातन व्यापारी मार्ग म्हणजे नाणेघाट,आंबोली ते दुर्ग ढाकोबा यांच्या मधील असणारा दा-याघाट, दुर्ग ढाकोबा ते दुर्गवाडी यामधील खुटादारा वाट आणि दुर्गादेवी ते डोणी यामधील असलेली डोनीदारा उर्फ त्रिगिलदारा या उतरताना तर यांची विविध रूपे अनुभवयास मिळतात. परंतु डोनीदारा उर्फ त्रिगिलदारा या घाटवाटेची काही सुंदरता वेगळीच. हातवीज गावातुन डोनीला जो रस्ता कोकणकड्याच्या किणा-याजवळुन पुढे अडीच कि.मी जातो याच किनाऱ्यावर ही घाटवाट खाली कोकणाकडे दोन उंचच उंच कड्यानी वेढलेली दिसते. इतर घाटवाटांच्या तुलनेत या वाटेचा उतार तीव्र स्वरूपात आढळुन येत नाही. याच उताराला दोन नद्यांच्या संगम पहावयास मिळतो. अगदी रस्त्यालगत ही घाटवाट असल्याने पर्यटकांसाठी निश्चितच पर्वनी ठरेल. येथील दोन कड्यांवर व्हॅली क्राॅसिंगसाठी एक वेगळाच थरार घेता येऊ शकतो. त्यामुळे रॅपलिंग व क्लायबिंग सारखे हे ठिकाण असल्याने याला विशेष महत्व भविष्यात प्राप्त होऊ शकतो. यासाठी हातवीज ग्रामस्थांनी प्रयत्न करायला हवेत. कारण जुन्नरचा सर्वात अतिदुर्गम भाग म्हणून हातवीजची ओळख आहे. त्यामुळे रोजगाराच्या संधी येथील ग्रामस्थांना येथे पर्यटनाच्या माध्यमातून सहज निर्माण होऊ शकतात. जवळच दुर्गादेवी सारखे अतिशय सुंदर ठिकाण असून येथील देवराईला विशेष महत्त्व आहे. या ठिकाणाला हातवीजचे माजी सरपंच कसाळे यांच्या सोबतीत भेट देण्याचा योग आला. खुप खुप धन्यवाद सरपंच.
कधी योग आलाच तर डोनीदारा उर्फ त्रिगिलदारा या घाटवाटेचा थरार घ्यायला विसरू नका.
आमचे इतर व्हिडिओ पाहण्यासाठी युट्यूब चायनल subscribe करायला विसरू नका.)
लिंक
https://goo.gl/3usx1G

लेखक/छायाचित्रः श्री.खरमाळे रमेश (शिवनेरी भुषण)
वनरक्षक जुन्नर
(माजी सैनिक खोडद) 
मो.नं. 8390008370 
उपाध्यक्ष -“शिवाजी ट्रेल”
संचालक – माजी सैनिक संघ जुन्नर तालुका 
फेसबुक पेज- निसर्ग रम्य जुन्नर तालुका. 

 

खुटादरा एक थरारक ट्रेक

 खुटादरा एक थरारक ट्रेक

2013 पासून जुन्नर तालुक्यातील पश्चिम पट्यात भटकंती करण्याचा अनेक वेळा योग जुळून आला. त्यात हरिश्चंद्र गड ते भिमाशंकर दरम्यान पसरलेल्या अथांग सह्याद्री दर्शनाने तर मला कधी प्रेमात पाडले समजलेच नाही. एकदा का भटक्यांना या सह्याद्रीत फिरण्याची चटक लागली की बस त्याला दुसरे काहीच दिसत नाही. टोलार खिंड, जुन्नर दरवाजा, इतिहास कालिन माळशेज घाट श्री छत्रपती शिवाजी महाराज #पावणखिंड#भोरदार्या#भोरांड्याची_नाळ#नाणेघाट#दार्याघाट#खुटादरा#डोणीदरा अशा विविध कोकणकड्याच्या पायवाटा तुडवत कोकणदर्शन घेणे म्हणजे प्रत्यक्ष सह्याद्रीने घातलेल्या सादेस प्रतिसाद देताना होणारा आनंद गगणात मावेनासा होतो. प्रत्येक वाटेची एक वेगळीच कथा, विशेषता व सुंदरता. त्याच पैकी असलेला हा खुटादरा.
खुटादरा हे नाव ऐकण्यात तसे विचित्रच वाटते नाही का? परंतु जेव्हा आपण या वाटेने प्रवास करतो तेव्हा समजते की हे नाव दिले गेले ते काही चुकीचे नव्हते. या वाटेचा उतार एका नाळीतुन नसुन अतिशय थरारक उतरणीतुन करावा लागतो. व उतरताना मागे वळून पाहिले की आपण ते दृष्य पाहून थक्क होतो. अगदीच नव्वद डिग्री उंचावरून आपण खाली उतरतानाचे ते दृष्य दृष्टीस पडते व ते दृष्य एका खुंट्यासारखेच दिसते.
स्थानिक येथील कथा अतिशय थरारक सांगतात व ऐकणारा या ठिकाणी यावे की नाही असा विचार करतो. कारण हा संपूर्ण परिसर पाहीला तर तो निर्मनुष्य आहे, त्यामुळे मुंबई मधील कुख्यात गुन्हेगार पुर्वी याच भागात आपला तळ ठोकून असत.कारण येथे अथांग पसरलेल्या जंगलातून हीच एक “खुटादरा” वाट जुन्नर तालुक्यातील दुर्गादेवी व ढाकोबा परिसराला ठाणे जिल्ह्यातून जोडते. परंतु आज हे चित्र मात्र संपूर्ण बदललेल दिसते.
याच वाटेने उतरताना आपणास ठाणे जिल्ह्यातील आदिवासी रामपूर हे गाव लागते. व येथुन पुढे आपणास जीभ ने प्रवास करून धसई व सरळगाव असा प्रवास करता येतो. परंतु ही वाट उतरताना विशेष काळजी घेणे खुपच गरजेचे आहे. कारण आपली छोटीशी झालेली चुक मृत्यूच्या दारीत घेऊन जाऊ शकते.
शक्यतो या वाटेचा उपयोग करताना सोबत स्थानिक गाईड घेऊन जाणे गरजेचे आहे. कारण जंगलात पुढे अनेक आडवळणी वाटांना आपणास तोंड देत रामपुरला पोहचावे लागते. शक्यतो ही वाट स्थानिक कुणाला सांगत नाहीत परंतु आपण एक नियमित ट्रेकर असाल व आपणास एक लांब ट्रेक करायचा असेल तर खालील GPS रिडिंग च्या अधारे वाटेची सुरूवात भेटू शकते.
N19 13 31.2 E73 38 53.7
N19 13 30.2 E73 38 51.4
वरील वाटेची सुरूवात ही दुर्गादेवी मंदिराच्या उत्तरेकडे कोकणकड्याने साधारण एक कि.मी अंतरावर चालत गेलात की मिळते. परंतु एक लक्षात असू द्या की आपणास मध्यंतरी पिण्याच्या पाण्याची व जेवणाची कोठेही सोय होत नाही त्यामुळे मुबलक प्रमाणात पाणी स्वतः घेऊनच जावे. शक्य असल्यास गाईड म्हणून गुराखी हेमा पारधी (दुर्गवाडी) यांची आपणास मदत होऊ शकते.
आमचा युट्यूब चायनल पाहण्यासाठी पुढील लिंकवर क्लिक करा
https://goo.gl/3usx1G
व युट्यूब चायनल subscribe करायला विसरू नका.

लेख/छायाचित्र श्री. खरमाळे रमेश गणपत
(माजी सैनिक खोडद)
8390008370
वनविभाग जुन्नर
“शिवाजी ट्रेल”
मा.सैनिक संघ जुन्नर.

भोरांड्याचे दार नाणेघाट

#भोरांड्याचे_दार (नाणेघाट)
आपण या भोरांड्यातुन प्रवास केला असेलच. भैरवगडाकडे नाणेघाटातुन जायचे झाले तर याच मार्गाचा अवलंब केला जातो. किंवा मोरूशीला जाण्याचा सर्वात जवळचा मार्ग म्हणजे हेच ते भोरांड्याचे दार.
एक उत्तम व लाॅगरूट ट्रेक करावयाचा झालाच तर आपण नाणेघाट उतरून पुन्हा या भोरांड्यातुन पुन्हा घाटघरला येऊ शकता. चढण व उतरण सोपी असल्याने प्रवास जीवघेणा ठरत नाही. मग येतायना मोरूशी मार्गे घाटघरला जोडणाऱ्या या भोरांड्यातुन वर. येथे उतरणीला भोईरवाडी असल्याने यास भोरांड्याचे दार असे नाव दिले गेले असावे.
आमचा युट्यूब चायनल पाहण्यासाठी पुढील लिंकवर क्लिक करा
https://goo.gl/3usx1G
व युट्यूब चायनल subscribe करायला विसरू नका.

लेख/छायाचित्र श्री. खरमाळे रमेश गणपत
(माजी सैनिक खोडद)
8390008370
वनविभाग जुन्नर
“शिवाजी ट्रेल”
मा.सैनिक संघ जुन्नर.

नाणेघाट व किल्ले जिवधनचे आगळे वेगळे रूप.

नाणेघाट व किल्ले जिवधनचे आगळे वेगळे रूप.

ऐंशी वर्षे वयाचा नवतरूण अवलीया गाईड.

आज मला नाणेघाटच्या दक्षिणेला असलेल्या किल्ले जिवधन ते दा-याघाट या अफाट व ह्रदयात धडकी भरविणा-या बालाघाट रांगेच्या माथ्यावरून फिरायचे होते. दुपारचे एक वाजले होते. उन्हाचा तडाखा शरिराला चटके बसत असल्याने जाणवत होता. पत्नी स्वातीला बोललो मी फिरून येतोय. तीने पण होकार दर्शविला पण एक अट घातली कुणाला तरी सोबत घेऊन जा.मी हो म्हणत व बॅगेत पाण्याच्या दोन बाटल्या, ओल्या भुईमूगाच्या शेंगा ठेवत स्वारी जाण्यासाठी तयार झालो.
कार ड्राईव्ह करत करत एकच विचार मनात घर करत होता. सुरूवात कुकडेश्वराच्या पाठीमागील डोंगरमाथ्यावरून करावी. पण स्थानिक गाईड मिळेल का? हा मोठा प्रश्न होता. मनातील विचार दाबत ठेवून आपटाळे रोडणे उजविकडे वळण घेतले. तेथे बसथांब्यावर चार जण चावंड, कुकडेश्वर, खडकुंबे व फांगुळगव्हाणचे बस प्रवासी बसले होते. मी गाडी थांबवत त्यांना आवाज दिला. कुणाला यायचय का? मी नाणेघाटला चाललोय. चौघेही गाडीत बसले. मीच विषय काढला. मला या कुकडेश्वराच्या डोंगरावरून नाणेघाट व दा-याघाट यांचे दृश्य पाहता येईल का? कुकडेश्वराचे प्रवासी बोलले नाही. फांगुळगव्हाणचे प्रवाशी बोलले हो आमच्या लिंगीच्या डोंगरावरून करता येईल. मी प्रवासी त्यांच्या थांब्यावर सोडत सोडत फांगुळगव्हाणला पोहचलो. फांगुळगव्हाण बस थांब्यावर चारचाकी थांबवत कुणी गाईड मिळेल का विचारणा करू लागलो. परंतु भातकापणीची कामे असल्याने व तेथील नवतरूणांना वर लिंगी डोंगरावर जाण्याची वाट माहित नसल्याने कुणी यायला तयारच होईना. मी खुप नाराज झालो. एकटे जाणे सोपे नव्हते. परंतु प्रयत्न करूया म्हणुन ओढ्यात म्हशी धुत असलेल्या गृहस्थाला विचारले. त्या गृहस्थाने सोबत येण्यास मनाई केली.त्यांच्या शेजारी एक खुपच वयस्कर बाबा होते.तेवढ्यात ते बाबा बोलले मी येतो.
मला त्या बाबां बरोबर एवढे वर जाणे योग्य वाटत नव्हते. कारण खुपच वय झाले होते त्यांचे,व एवढी जीवघेणी चढाई चढतील का? यांना काही समस्या निर्माण झाली तर ते पण खुप अवघड होईल. मी काहीच बोललो नाही. शेजारच्या व्यक्ती बोलल्या घेऊन जा यांना ते वाट दाखवतील. मी माझा कॅमेरा, ट्रायपॉड, स्टीक व न्याहरीची बॅग बगलेत अडकुन चालु लागलो. बाबा पुढे व मी पाठीमागे प्रवास लिंगी डोंगराच्या दिशेने चालु झाला.
बाबा सांगू लागले. एकच मुलगा होता. भजन खुप छान म्हणायचा व लोकांची सेवा करायची त्याला खुप आवड होती. व्यसन काय हे त्याला माहीत नव्हते. दूर दूरची लोक त्याला भजनासाठी न्यायला यायची. परंतु परमेश्वरास पहावल नाही. त्याला आजाराने ग्रासले होते. पुण्यात ऑपरेशन केले व पोटातून एक किलोचा गोळा बाहेर काढला. त्याला घरी आणले परंतु नियतीला त्याने या जगात रहावे मंजूर नव्हते. शेवटी तो मला दहा वर्षापुरवी सोडून गेला. आज मी तुमच्यात त्याला पाहीले व दहावर्षानंतर प्रथमच बाहेर पडलोय. मी खुप खचून गेलो होतो. घर सोडून निघून जाण्यासाठी निघालो होतो. परंतु एका नातेवाईकाने थांबविले. व नातवांचा सांभाळ कर म्हणजे तुला तुझ्या मुलाचे समाधान मिळेल म्हणून थांबलो.
चालता चालता बाबांच्या गालावरून टप टप ओघळणारे अश्रु पाहून मला पण गहीवरून आल होते. माझ्या डोळ्यांच्या कडा पण ओल्या झाल्या होत्या. मीच विषय हुंदके देत बदली केला. बाबा तुमचे नाव काय हो. खेमा बुळे म्हणुन सांगितले व शिक्षण विचारले तर चक्क अंगठा बहादुर म्हणुन सहज सांगून गेले. शाळा का शिकले नाही? प्रश्न केला तर बोलले येथे त्या काळी शाळाच जवळपास अस्तित्वात नव्हत्या. अफाट जंगले येथे पसरलेली होती. वाघ प्राण्यांचा तर येथे सुळसुळाट असे.त्यामुळे कोठे जायचे म्हटले तर खुप भीती.
सपाट जंगलवाट सोडून आम्ही चढाईला लागलो होतो. बाबांचे पाय त्या सरळ चढाईला पण झपझप पुढे पडत होते. घामांच्या धारा शरिरातुन फुटू लागल्या होत्या. बाबा सांगतात की याच डोंगरावरून आम्ही पुर्वी दोन ओझे गवत कापुन आनायचो. आजची पिढी तर आपण आलोय इथपर्यंत सुध्दा यायला तयार होत नाही. वाळलेल्या व संपूर्ण बुजलेल्या पाय वाटेचा अंदाज घेत कारव्यांची लाकडे बाजुला सारत त्या चढाईवर आम्ही चाललो होतो.
एवढ्या गरमीत बाबांच्या डोक्यात जी टोपी होती ती त्यांनी काढलेली नव्हती. मध्येच बाबा घसरून खाली यायचे व तेवढ्याच जिद्दीने पुन्हा ते वर चढायचे त्यांच्या जिद्दीला मी मनोमन सलाम केला. लगातार दोन तास चालून सुद्धा बाबा थांबायचे नाव घेत नव्हते. माझी मात्र बाबांनी संपूर्ण हवा काढून घेतली होती. मला खुप गर्व वाटायचा की माझ्या एवढे कुणी चालू शकणार नाही. परंतु आज माझे गर्वहरण झाले होते. एक म्हण मला आठवली “दिसत तसे नसत” कारण बाबा चालतील का? या प्रश्नाचे उत्तर माझ्या समोरच मला मिळाले होते. आता उलट प्रश्न हा होता की मी चालेल का?
माझे वय एक्केचाळीस तर बाबांचे ऐंशी. लाजकाज मान खाली घालून बाबांच्या मागे मी चालत राहीलो. वानरलिंगी पाशी खराळ गेलेल्या अवघड भागातुन वर चढलो व लाजेने मी बाबांना बोललो बाबा थकला अशाल थांबा पाण्याचे दोन घोट घ्या. खरेतर मीच थकलो होतो. कोणत्या तोंडाने त्यांना मी सांगणार होतो की बाबा थांबा मी थकलोय. कारण निघताना मी त्यांना बोललो होतो तुम्ही चालशाल ना?
बाबांचे चित्रिकरण व गप्पागोष्टी कॅमेरात मी चित्रित करतच चाललो होतो. हे व्हिडिओ मी आपणास आमच्या या https://www.youtube.com/c/NisargramyaJunnarTaluka…youtube चायनलवर दाखवणार आहेच. आपण पहाल तर निश्चितच थक्क होशाल यात शंकाच नाही. पाण्याचे घोट घेत आम्ही त्या जिवघेण्या चढाईतुन खिंडीत पोहचलो. तेथून पुन्हा उजव्या बाजूने वर चढत पठारावर चढलो. समोरील दृश्य पाहून मी बेधुंद होऊन गेलो. त्या कड्याकडे पळतच सुटलो. बाबा तर जागेवरच थांबले. निश्चितच म्हटले असतील एका वेड्यासोबत मी आज वर आलोय. किल्ले जीवधन, वर्डीहा डोंगर व घाटघरचे दृष्य टिपत पुन्हा बाबांजवळ पोहचलो. बाबा नानेघाट येथून दिसत नाही हो प्रश्न केला. बाबा बोलले तीन कडे पार करून त्या समोरच्या कड्यावर गेल्यावर दिसेल. आता मात्र सपाट पठारावरून जायचे होते. त्यामुळे काहीच चिंता नव्हती. बाबा सांगतात या पठारावर पाच सहा फुट उंच गवत येथे असायचे. परंतु सर्वकाही नष्ट झालय. मनुष्याने आग लावूनच हे सर्व संपवले. मला वाटत होत की उंच उंच वाढलेले गवत मला पुन्हा दहा वर्षांनी पहायला मिळेल परंतु सर्व काही नाश पावलेल दिसतय.
एका कड्याच्या ठिकाणी वाढलेल्या वृक्षाखाली आणलेल्या भुईमुगाच्या शेंगा खाण्यासाठी आम्ही विसावलो घड्याळाकडे लक्ष टाकले तर पावणेपाच वाजले होते. तीनही कड्यावरून दिसणारी दृश्य टिपत व तेथील वातावरण व निसर्गाचा आस्वाद घेत आम्ही परतीला लागलो. उतरणीला खरा कस लागणार होता. क्षणोक्षणी पाय घसरणार होते. बाबांची काळजी वाटत होती. उतरताना बोलू लागले. डोळ्यांचे ऑपरेशन झालय माझ्या. दिसायला कमी झालय. एकमेकांना आधार देणपण शक्य नव्हते. बाबांचे पाय घसरले की माझ्या छातीत धस्स व्हायचे. त्या उतरणीतुन पडतझडत उतरत होतो. अचानकच तीव्र उतारावरील मोकळ्या दगडावर माझा पाय पडला व मी घसरलो. क्षणात डाव्या हातातील घड्याळात त्या साईडच्या कातळभिंतीत हात आदळला व मनगटी घड्याळ तुटले. बाबा बोलले हळुहळु उतरा. डाव्या हाताला दगडाने खरचटले होते. रक्तश्राव होऊ लागला. ते सर्व तसेच दाबत मी उतरू लागलो. बाबांना याबाबत थोडीशी कल्पना सुद्धा येऊ दिली नाही. शेवटी आम्ही बाबांच्या घरी व माझ्या चारचाकी पाशी पोहचलो. बाबांच्या पायाशी लोटांगनच घालून बाबांना दंडवत घातला. माझ्या आयुष्यात प्रथमच मला सोबत लाभलेला ऐंशी वर्षांचा हा नवतरूण अवलिया गाईड होता. बाबांना त्यांचा मोबदला देत. मी चारचाकी सुरू करत जुन्नर शहराच्या दिशेने बाबांना सॅल्युट करत परतीला लागलो.
मी टिपलेली सर्व छायाचित्रे ही बाबांच्या चरणी अर्पण करतो. कारण त्यांचा सहवास लाभला नसता तर कदाचित ही छायाचित्रे मी आपणपर्यंत दर्शनासाठी पोहचू शकलो नसतो.
बाबांच्या शक्तीचा एक चमत्कार मला पहायला मिळाला. बाबांच्या या शक्तीचा चमत्कार समाजासमोर पोहचावा म्हणुन पोष्ट शेर करायला विसरू नका.
लेखक/छायाचित्रे : श्री.खरमाळे रमेश 
वनरक्षक जुन्नर
(माजी सैनिक खोडद) 
मो.नं. 8390008370 
“शिवाजी ट्रेल”
फेसबुक पेज- निसर्ग रम्य जुन्नर तालुका .

 

 

 

 

 

 

माळशेज घाटातील ऐतिहासिक वास्तूचा शोध.

ठाणेकरांना अभिमान वाटेल हे ऐकून.

माळशेज घाटातील ऐतिहासिक वास्तूचा शोध.

गेली तीन वर्षे मी माळशेज घाटचा इतिहास शोधतोय परंतु कुठल्याही प्रकारच्या ऐतिहासिक खुणा सापडत नव्हत्या. सर्व प्रथम जुन्नर तालुक्यातील माळशेजच्या दिसणार्‍या डोंगर माथा व तेथील घाटात उतरणीच्या पाऊलवाट व कडेकपारी शोधण्याचा प्रयत्न केला परंतु अपयशच हाती पडायचे. माळशेज घाट महामार्ग 222 वरील असलेल्या बोगद्या पासून ते उतरणीच्या भैरवगडापर्यंत कुठल्याही ऐतिहासिकतेच्या खुणा दिसून येत नव्हत्या. एकच नेहमी ऐकायला मिळायचे की श्री. छत्रपती शिवाजी महाराज यांच्या पदस्पर्शाने पावण झालेली खिंड मार्ग. हो हा इतिहास आपणास श्री. छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या दुसर्‍या सुरतेच्या लुटीबाबत आठवण करून देतो. याच मार्गाने त्यांनी लुटीतील मानिकरत्ने घेऊन गेल्याबाबत सांगतात.
पुढे हा मार्ग वर चढल्यावर जुन्नर तालुक्यातील किल्ले सिंदोळाकडे पुर्वेस तर एक दक्षिणेकडे तळेरानच्या वसईवाडीतुन किल्ले निमगिरीकडे जातो. पुढे ही वाट निमगिरीतुन तिन ठिकाणी विभागली जाते पैकी उजवीकडे नाणेघाट, डावीकडे माणिकडोह तर समोर दक्षिणेस किल्ले चावंडकडे जाते. माणिकडोह वाटेत पुन्हा किल्ले हडसर व नंतर माणिकडोह येथील कुकडी नदित एका डोहात हे माणिकरत्ने त्यांनी शत्रु सैन्याचा सुगावा लागताच लपवून ठेवले म्हणुन आजही तो डोह माणिकडोह म्हणुन प्रसिद्ध आहे. एवढेच नाही तर येथे बांधलेल्या धरणालाही माणिकडोह नावानेच ओळखले जाते.
दुसरा माळशेज घाटातुन पुरातन मार्ग म्हणजे भोजदा-याची ओळख आहे. तर तिसरा मार्ग हा पदपावस्पर्श मार्ग ते शिनलोपच्या पुर्वेस असलेल्या माळशेज घाटातुन वर येणाऱा मार्ग होय गावकरी यास शिनलोपची खिंड असे म्हणतात. कारण या खिंडीतून एकाच वेळी एकच मनुष्य जाऊ शकतो. याच शिणलोपच्या खिंडीतुन उत्तरेकडे साधारण चारशे फुट उतरल्यावर एक पठार लागते. त्या पठारावरून उजवीकडे जाणारी पायवाट ही राईच्या खिंडीत उतरते व या खिंडीत असणारे पाणी हे बोगद्याजवळील मंदिरात पाईपलाईन द्वारे नेले आहे. असे तीन मार्ग जुन्नर तालुक्यात पाऊलवाटेच्या रूपात आपणास जायला मिळतात. आजही तळेराणचे ग्रामस्थ या पाऊलवाटेचा वापर मुंबई – कल्याणला जाण्यासाठी जवळची वाटत म्हणून वापरतात.
मी हे मार्ग व यांना खरोखरच काही पुरातन ऐतिहासिक वारसा आहे का हे शोधण्याचा गेली तीन वर्षे प्रयत्न करत होतो. आज जेव्हा ती वास्तु पाहीली तर माझ्या आनंदाला सिमाच राहीली नाही. चक्क सातवाहन काळात मी पोहचलो. नाणेघाटचा सातवाहन कालीन इतिहास आपणास माहितच असेल. त्याच कारविंगचे दोन कोरीव लेणी खुणा समोर होत्या. शेजारी ढासळलेला भाग असल्याने कदाचित तेथे असलेल्या लेण्या गाडल्या गेल्या असाव्यात अशी शंका वाटली. याबाबत कुठे काही लिहिले गेले आहे का याबाबत मी नेटवर खुप माहिती शोधण्याचा प्रयत्न केला परंतु तसे मला आढळून आले नाही.
दुसरी आनंदाची गोष्ट म्हणजे येथे तीन ते चार इंच लांबीचे आढळुन विविध आलेले मकडी (स्पायडर) किटक. ही एक मोठी मकडी संशोधकांना पर्वणीच ठरू शकते. मला जे निदर्शनास आले ते मी मांडण्याचा हा केलेला एक छोटासा प्रयत्न आहे. कदाचित सत्यता वेगळी असू शकते. परंतु जे काही दिसते आहे त्यामागचा मात्र इतिहास ठाणेकरांनी शोधायला हवा ही सदिच्छा. दिवस मावळतीकडे चाललेला असल्याने मी त्या ठिकाणाहून पुन्हा परतीला लागलो तो मनात आनंदाचे लाडू घेऊनच.शिनलोपच्या टाॅपवरून माळशेज घाटाचे चित्रण आमच्या या https://www.youtube.com/c/NisargramyaJunnarTaluka… youtube चायनलवर पहायला व चायनल सब्स्क्राईब करायला विसरू नका.

ठाणेकर ही पोस्ट जास्तीत जास्त अभिमानाने शेर करून ऐतिहासिक वारसा जगासमोर आणण्याचा प्रयत्न करतील ही सदिच्छा.
लेखक/छायाचित्रे : श्री.खरमाळे रमेश 
वनरक्षक जुन्नर
(माजी सैनिक खोडद) 
मो.नं. 8390008370 
“शिवाजी ट्रेल”
फेसबुक पेज- निसर्ग रम्य जुन्नर तालुका .

 

 

जुन्नर तालुक्यात येथे अवतरलाय स्वर्ग

जुन्नर तालुक्यात येथे अवतरलाय स्वर्ग

मित्रांनो खुप इच्छा होती की जुन्नर तालुक्यात पर्यटन वाढाव व तालुका विकासाला या पर्यटनातुन चालना मिळावी, म्हणुन गेली तीन वर्षे “निसर्ग रम्य जुन्नर तालुका” या फेसबुक पेजच्या माध्यमातून कोणत्याही प्रकारची आशा न बाळगता जीवाचे रान केले व येथील विविधतेचे सौंदर्य व माहीती पाठवण्याचा प्रयत्न केला. परंतु जेव्हा नाणेघाटला जाताना पाहतो तेव्हा पर्यटक वाढल्याचा आनंद होतो परंतु बेशिस्त पर्यटकांना पाहून मन खिन्न होऊन जाते. रोडच्या कडेला, पवित्र ठिकाणी बाटल्या व गाडीतील लावलेल्या टेपरेकाॅर्डवर थिरकनारे बेशरमीची हद्द पार करणारे पर्यटकांचा नंगा नाच पाहून रक्तदाब वाढतो. शिवजन्मभुमी म्हणजे शिवरायांची पवित्र भुमी अशा पवित्र भुमिचे पावित्र्य जो राखताना दिसणार नाही त्याकडे खास लक्ष दिले जावे ही सदिच्छा व्यक्त करतो. आणि म्हणूनच मित्रांनो आज मी या स्वर्गरूपात अवतरलेल्या अशा या पवित्र ठिकाणाची माहीती आपणास देत नाही त्यामुळे क्षमा असावी. आवडले तर नक्कीच पोस्ट शेर करा.

छायाचित्र – श्री. खरमाळे रमेश
(माजी सैनिक खोडद)
वनविभाग जुन्नर
उपाध्यक्ष – शिवाजी ट्रेल.
सदस्य – माजी सैनिक संघ जुन्नर तालुका.
संस्थापक – “निसर्ग रम्य जुन्नर तालुका” फेसबुक पेज, मोबाईल अँड्रॉइड अप व युट्यूब चाईनल.
मो. नं 8390008370

 

अतिरम्य मनोरंजक धबधब्यांचा जुन्नर तालुका

अतिरम्य मनोरंजक धबधब्यांचा जुन्नर तालुका 

चातकासारखी वाट बघत बसतो ती आपण पावसाळ्याची. मग तो बळीराजा असो अथवा पर्यटक.कुणाला नको असते ती हिरवाईचा शालू नेसलेली सजिवसृष्टी. ओल्याचिंब पावसात भिजताना नकळतच शाळेतील जुन्या आठवणी जाग्या होतात.
मग वेध लागतात ते पावसाळी पिकनिकचे.श्रावणातील रिमझिम बरसलेल्या पावसामुळे शहरातील नोकरी कामात दमछाक झालेला पर्यटक मान्सून पिकनिकची तयारी करू लागतो. छान छान उंच फुटांच्या डोंगरावरून फेसाळत येणारे पाणी पाहून तो आनंदून जातो. ते पाणी अंगावर घेण्याची मजा काही औरच असते. जुन्नर तालुक्यातील माळशेज घाट, खिरेश्वर, खुबीफाटा,लेण्याद्री, नाणेघाट, आंबोली यांसारख्या गजबजलेल्या ठिकाणांबरोबरचं तो जवळपासचे धबधबे शोधण्याची जोरदार धावपळ सुरू करतो ते निसर्गाच्या सानिध्यात सुख व आनंद शोधण्यासाठी आणि ते पण कुटूंबातील सदस्यांना बरोबर घेऊनच. मग लागा तयारीला निसर्ग रम्य जुन्नर तालुका फेसबुक पेज आपणास या ठिकाणी अगदी माहीती व फोटोसहित घेऊन जाणार आहे. मग येताय ना?

आंबोली
सह्याद्रीच्या कुशीत वसलेले हे ठिकाण. तिन्ही बाजुने सह्याद्रीने वेढलेले.अनेक धबधब्यांची विविध रूपे पहायला मिळतात. जुन्नर शहरापासून अगदी हाकेच्या अंतरावर आहे. जुन्नर व आपटाळे येथे हॉटेल्स आहेत.आंबोली मधील गावकऱ्यांना सांगितल्यास ते जेवणाची सोय ते राणभाज्यांच्या स्वादातुन करतात.

नाणेघाट
या ठिकाणास कोण ओळखत नाही. मुंबईकरांचे तर हे महाबळेश्वरच. येथील परिसर नेहमीच धुक्यासोबत लपाछपी खेळत असतो. येथील रिव्हर्स ऑटरफाॅल पहाताना स्वर्ग पृथ्वीवरच अवतरला की काय असा भास होतो. काही मुंबईकर माळशेज मार्गाने येथे येतात तर निसर्ग वेडे माळशेज घाट चढण्याआधी नाणेघाट फाट्यावरून निसर्ग यात्रा करत येथे पोहचतात. नाणेघाट परिसरात हाॅटेल्स सुविधा उपलब्ध असून आपणस तेथे जेवण व राहण्याची सुविधा उपलब्ध आहे.

माळशेज घाट 
येथे काळू नदी आणि धबधबा अशा दोन्ही ठिकाणचा आनंद घेता येतो. मुंबईपासून सुमारे २ तासांच्या अंतरावर काळू ऑटर फाॅल आहे. परंतु धबधब्यांच्या रांगाच रांगा पहावयाच्या झाल्या तर आपणास घाटमार्ग चढावा लागतो.पर्यटकांसाठी घाटात कोणतीही जेवणाची व्यवस्था नाही. घाट चढून आल्यावर एम. टी.डी.सी तसेच पुढे अनेक विविध व्हाॅटेल्स सुविधा उपलब्ध आहेत.

सोनावळे धबधबे
सह्याद्रीच्या पर्वतरांगात अतिशय वेगात वाहत येणारे पाणी या ठिकाणी दोन भागात दुभागलेले दिसते. व ते उंचावरून खाली कोसळताना पाहून तर डोळ्यांचे पारणे फिटले. या ठिकाणी जाण्यासाठी गाडी हा एकमेव पर्याय आहे. आपटाळे पासून दक्षिण डोंगरांगेत सोनावळे गावातील हा धबधबा आहे. या ठिकाणी जेवणासाठी हॉटेल्सची सोय नसली तरी आपटाळे येथे जेवणाची व्यवस्था होते.

हिवरे मिन्हेर घाट धबधबा
राळेगण गावातून हिवरे मिन्हेर या घाटाने वर जाताना डाव्या बाजूला या हिरव्या गार वनराईने व्याप्त भागात या धबधब्याचे रमनिय दृश्य पहावयास मिळते. सोनावळे, राळेगण एकच सलग्न डोंगर रांग असून तेथेही आपण स्वतःच गाडीने जावे लागते.

देवळे धबधबा
धबधब्यांची विविध रूपे, येथील क्षणाक्षणाला बदलणारे वातावरण, धुक्यात लपलेली वनराई असा त्रिवेणी संगम पहायचा असेल व अनुभवयाचा असेल तर आपल्या शक्तीचे प्रदर्शन करूनच येथे पायपीट करून पोहचावे लागते. स्वतःची गाडी व जेवणाची सोय स्वतःलाच करावी लागते.
या व्यतिरिक्त अनेक धबधब्यांचा भरपूर आनंद आपणास येथे अनुभवता येतो. मग येताय ना? निसर्ग रम्य जुन्नर तालुक्यात निसर्ग देवतेचे फेसाळलेले नवरूप पहायला.

लेखक/ छायाचित्र श्री.खरमाळे रमेश
(माजी सैनिक खोडद)
वनरक्षक – जुन्नर
उपाध्यक्ष- शिवाजी ट्रेल
मो.नं 8390008370

 

 

 

 

माणिकडोह (जुन्नर) येथील शोध नव्या बौद्धकालीन लेण्यांचा

माणिकडोह (जुन्नर) येथील शोध नव्या बौद्धकालीन लेण्यांचा.

जुन्नर शहराच्या पश्चिमेला सात कि.मी अंतरावर डोंगराळ भागात वसलेले छोटेसे गाव म्हणजे माणिकडोह होय. येथे जाण्यासाठी वापरात येत असे ती पुरातन व्यापाराची व नाणेघाटला जाणारी वाट. परंतु काळ बदलत गेला व या पाऊल खुणा व या वाटेचा इतिहास बुडला गेला तो माणिकडोह धरणाखाली. श्री. शिवछत्रपतींच्या दुसर्‍या सुरतेच्या लुटीतील लुटलेले मानिकरत्न ज्या डोहात बुडावले गेले ते येथील कुकडी नदीच्या डोहात. कुकडी माईच्या पात्रखडकात पाण्याने जवळपास  सांदन व्हॅली सारखी ५००  मीटर लांब घळ नैसर्गिक रित्या तयार झालेली असून जवळपास ती ४० ते ५० फुट खोल असून तिच्या तोंडावर बांधलेला यशवंत घाट व गावातील विविध दगडी शिल्प आपणास पुरातन इतिहासात डोकावण्यास भाग पाडतात.
गावाच्या दक्षिणेस जवळच अर्ध्या कि.मी अंतरावर पुर्व, पश्चिम डोंगररांग पसरलेली असून ही रांग पुर्वेकडे तुळजाभवानी लेणी समुहापाशी संपते. परंतु पश्चिमेस गेलेल्या रांगेतील लेणींचादरा म्हणुन नाव असलेल्या ठिकाणी ही लेणी पहावयास मिळते. ज्या ठिकाणी सध्या खडी क्रेशर जे माणिकडोह धरणाच्या भिंतीच्या रेषेत दक्षिणेस दिसून येते त्याच ठिकाणी डोंगराच्या मधभागी वाटीच्या आकारातील कातळात या लेणी कोरलेली दिसून येतात. ही लेणी कोरण्या आधी येथे प्रथमतः पाण्याची दोन टाकी खोदण्यात आल्याचे लक्षात येते. येथील डोंगररांगावर त्याकाळी येथे सहज कंदमुळे उपलब्ध होत असे परंतु पाण्यासाठी मात्र माणिकडोह गावाकडे धाव घ्यावी लागत असेल कारण मानवाच्या दोन मुख्य गरजा म्हणजे अन्न आणि पाणी होय. त्यामुळेच प्रथम येथे टाकी कोरली गेली असावित.
येथील कातळाचा अभ्यास करता या लेणी कोरताना कच्च्या स्वरूपात आढळुन आला व त्या त्या ठिकाणी काम अर्धवट सोडलेल्या खुणा आढळतात.
या लेणीमधून समोरील दृश्य मनाला भुरळ घालणारे असून, माणिकडोह धरण, किल्ले हडसर, हटकेश्वर डोंगररांग व यामधील येणारा सपाट भुभाग न्याहाळता येतो. त्यामुळे येथे लेणी कोरण्या पाठीमागचा उद्देश देखरेख संरक्षण म्हणून असावा असे वाटते.
येथील सुंदरतेला चार चांद पावसाळ्यात लागलेले दिसतात. दोन्ही बाजूने कड्यावरून घरंगळत येणारे दोन धबधबे लेणी संपताच एकमेकांना अलिंगण देऊन या लेणी समूहाला आपल्या मिठित घेतल्याचे सुंदर दृष्य पाहून मन भारावून जाते.कधी माणिकडोह धरण दर्शन तेजूर गावाकडून घेण्याची इच्छा झालीच तर या लेण्यांना पाहून नेत्रसुख नक्कीच घ्या.
या अपरिचित लेण्या.श्री. विनायक खोत सर, शिवाजी ट्रेल व हिस्ट्री क्लबने जगासमोर आणण्याचा छोटा प्रयत्न केला असून या माणिकडोहच्या बौद्धकालीन लेणी दुर्गप्रेमींसाठी अभ्यासपर्वणी ठरणार आहेत. आपण हा पौराणिक ठेवा जगासमोर आणण्यासाठी पोस्ट लाईक न करता शेर कराल ही सदिच्छा.

लेखक /छायाचित्र श्री. खरमाळे रमेश
(माजी सैनिक खोडद)
उपाध्यक्ष – शिवाजी ट्रेल

 

 

सातवाहनांची पहिली राजधानी अर्थात जुन्नर तालुका.

सातवाहनांची पहिली राजधानी अर्थात जुन्नर तालुका.

मित्रांनो आपल्या जुन्नर तालुक्याला लाभलेला अलौकिक इतिहास व निसर्ग म्हणावा तितका लौकिकास का आला नाही? हा प्रश्न नेहमीच भेडसावत असतो व निश्चितच चेहर्‍यावर त्याचे पडसाद दिसू लागतात. जातियतेच्या वादापोटी जवळपास 90 टक्के खरा इतिहास काय होता व कसा होता हे सत्य कधी समजू शकले नाही. कदाचित जातियताच नसती तर? आज 99 टक्के खरा इतिहास आपल्याला अभ्यासासाठी उपलब्ध असता. असो
रोज दिवसातुन एकदा तरी तालुक्यात फिरत असताना कुणाच्यातरी तोंडून सातवाहन, नाणेघाट व कोरीव लेणी हा शब्द ऐकावयास मिळत असतो. मग सातवाहन म्हणजे नेमके काय हा प्रश्न समोर उभा राहतो. हे सातवाहन कोण होते. ते आपण प्रचलित दंत कथेतून पाहुया.
कथेत सांगितले जाते की एक नागवंशिय राजा असतो. तो एके दिवशी पैठण मधील नदिकिनारी सांजवेळी फिरत असताना त्याला एक ब्राह्मण विधवा कन्या दृष्टीस पडते व तो तिच्या लावण्यावर फिदा होऊन तिच्यावर जबरदस्ती करतो. त्यातुनच ती विधवा एका बाळाला जन्म देते. पुढे ते बाळ पैठणच्या एका कुंभाराच्या घरी अनाथ म्हणुन आश्रयाला राहते. त्या बालकाला कुंभाराच्या घरी असल्याने मातीचे हत्ती, घोडे ,ऊंट,अश्व,व चतुरंग लष्कर तयार करण्याचा मोठा शौक जडतो. तो चतुर व शरीर यष्ठीने पण तितकाच मजबूत असतो. एकदा पैठणवर उत्तरेच्या सम्राटाचा हल्ला होतो व तेव्हा हे बालक त्या सैनिकांत प्राण ओतून हा झालेला हल्ला यशस्वीपणे परतुन लावतो व फलस्वरूप तो पैठणचा राजा होतो.बलत्कारीत ब्राम्हण विधवेचा पुत्र असल्यामूळे तो ब्राह्मण होता अशी ही कथा सांगितली जाते व हाच तो पहिला सातवाहन राजा होय. ही कथा पुराणात आहे असा दावा स. आ. जोगळेकर यांनी गाथा सप्तशतीचे समिक्षण केलेल्या ग्रंथात केला आहे.
नाणेघाट लेणीच्या शिलालेखात “एका ब्राम्हणास ” असा उल्लेख आला आहे. त्यांनी खुप यज्ञ केले व ब्राम्हणांना धन,गायी दानातुन विपुल प्रमाणात दिले. असा अर्थ डाॅ.वि.वा मिराशी सांगतात. तेव्हा पासून सातवाहन ब्राम्हण असल्याचे बोलले जाते.
मौर्यानंतर इ.स.पुर्व.184 नंतर ते इ.स 250 पर्यंत नर्मदेच्या खालचा संपूर्ण प्रदेश सातवाहनांनी समृद्ध व भरभराटीला आणला होता. देशविदेशात व्यापार समृध्द केला तो याच सातवाहनांनी. म्हणूनच सातवाहनांची नाणी क्विंटलच्या प्रमाणात मिळतात.
जेव्हा मौर्यांचे प्रांताधिकारी होते तेव्हा पासूनच सातवाहन जुन्नरला राहत होते. मौर्यानंतर त्यांनी आपले स्वातंत्र्य घोषित केले. महाराष्ट्रात 30 सातवाहन राजे होऊन गेले. व यांनीच जवळपास सर्वच लेण्या कोरल्या आहेत. सादवाह, सातवाहन व सप्तकर्णी ही त्यांचीच नावे होय. त्यांची दानपत्रे,नाणी,ग्रंथ व शिलालेख त्यांनी ब्राम्ही , पाली प्राकृत लिपीत लिहिले आहे.
सातवाहन काळ अन्न, वस्र, निवारा, धार्मिक संकल्पना, साहित्य, देश-विदेश व्यापार व लोकजीवनाच्या दृष्टीने खुपच महत्वपूर्ण आहे.
भुतलेणी (खोरेवस्ती) प्रवेशद्वाराच्या वरच्या भागात दोन स्तुपाच्या मधोमध दोन व्यक्ती कोरलेल्या आपणास दिसून येतात. त्यातील एक व्यक्ती गरूड वंशीय तर एक नागवंशिय आहे. गरूडाचे आणि नागाचे वैरभाव किती प्रसिद्ध आहे हे आपणास ठाऊक आहे. परंतु या काळात हे दोन्ही वैरभाव असलेल्या व्यक्ती एकमेकांना किती आदराने जवळ होत्या की तेव्हा वैरत्वाला विसर पाडणारे तत्वज्ञान शिकविले जात होते असा सांस्कृतिक वारसा जपुन ठेवणार जुन्नर हे ऐतिहासिक शहर होत.
आंध्रप्रदेश येथील अमरावती स्तुप व मध्यप्रदेश सतना जिल्यातील भरहूत स्तुप येथे महामाया सिद्धार्थ गौतमाची आईचे ही स्तुपरूपात स्वप्नशिल्पे कोरलेली आहेत. आणि याच शिल्पांना सातवाहनांनी आपली मातृदेवता मानली आहे. खामगाव, निरगुडे मारूती मंदिर, किल्ले निमगीरी, किल्ले जिवधन व नाणेघाट जवळ या पाच ठिकाणी आपणास ही शिल्पे पहावयास मिळतात. लोक या शिल्पाला लक्ष्मी, गजलक्ष्मी व गजान्तलक्ष्मी नावाने संबोधतात. परंतु भरहूत स्तुपावर इ.स.पू 275 मध्ये ब्राम्ही लिपीत “महामाया देवी” असे कोरलेले नाव मिळाले आहे.
जुन्नर तालुक्यातील अनेक ठिकाणी केलेल्या उत्खननात वेगवेगळ्या प्रकारच्या त्यांच्या वापरातील वस्तू मिळाल्याचे पण वाचनात आले आहे. व त्यावेळी त्यांच्या वापरात पाटा आणि जात सुध्दा होत. परंतु आज आधुनिक तंत्रज्ञान विकसित झाल्याने त्यांचे महत्व शुन्य झाले व ते लुप्त झाले. सातवाहन काळात सर्व धान्य रात्री भिजत घालायचे व सकाळी वरवंटा पाट्यावर घसरा देऊन बारीक करुन त्याचा गोळा करून त्याला थोडे दाबुन मातीच्या तव्यावर भाजत असत. याचा वापर प्रत्येक घरामध्ये केला जात असे. या पाट्यावर तीन पवित्र चिन्ह कोरली जायची. एक त्रिरत्न,एक सुटले स्वस्तिक व एक उलटे स्वस्तिक.
आपणास या गरजेतून शक्ती मिळते, आपण जीवंत राहतो व आपले पोषण होते त्यामुळे अन्न हे पवित्र आहे असे ते मानत.
मला आठवतय की अगदी अलिकडच्या काळातील शेतकरी बैलाला जुंपत असलेल्या लोखंडी नांगराचे नाव पण स्वस्तिक होते व त्यावर पण स्वस्तिक चिन्हच असे. जेव्हा आडवा दांडा घालुन दोन महीला दगडी जात्यावर दळु लागल्या तेव्हा भाकरीचा खर्या अर्थाने जन्म झाला. व नंतर एकहाती जाते निर्माण झाले. असो
समुद्र मार्गाने जहाजाने बंदरावर येणारा व्यापारी माल आणण्यासाठी सातवाहनांनी नाणेघाट कोरला. नालासोपारा बंदरातील माल जुन्नरला आणण्यासाठी हा नाणेघाट मार्ग अतिशय उपयुक्त होता.त्यामुळे जुन्नर नाणेघाट – कल्याण हा प्राचीन व्यापारी मार्ग प्रसिद्ध होता.ही घाटापर्यंतची वाहतुक बैलगाडीने बजारा ,जिप्सी आणि अरबी लोक करत असत.देश – विदेशातील व्यापार भरभराटीला आला होता. जेव्हा व्यापारी बैलगाडीचे तांडव जेव्हा घेऊन येत असत तेव्हा जकात आकारली जायची.लेण्यांच्या देखरेखीसाठी, दिवाबत्तीसाठी आणि तेथील भिक्षुखांसाठी ही जकात खर्च केली जात असे. विशेष म्हणजे ही जकात कोणत्याही कर्मचारी बगैर गोळा न करता ती रस्त्याच्या कडेला असलेल्या दगडी रांजणात प्रत्येक व्यापारी स्वतः टाकत असे. येथे आपणास शुध्द प्रामाणिक तत्व आणि तेही व्यापारी दृष्टीने पहावयास मिळते. स्वतःच्या राजपरिवारांची ओळख व्हावी म्हणून सातवाहनांनी या मार्गावरील चढण संपत आलेल्याठिकाणी दोन लेण्या व त्यामध्ये आठ प्रतीमा कोरल्या. प्रत्येक प्रतिमेच्या डोक्यावर त्यांची ब्राम्ही लिपीत नावे कोरली. या व्यतिरिक्त उत्तर, पूर्व व दक्षिण या आतिल भिंतीवर सातवाहनांच्या कार्याचा उल्लेख केलेले शिलालेख कोरले. या सात प्रतिमा
1)राजा सिमुक सातवाहन(राणी नागनिकेचा सासरा आहे)
2) राणी नागनिका
3) राजा सिरी सातवाहन
4) कुमार भाय(लहान)
5) येथील नाव वाचता येत नाही परंतु ते नाव वेदश्रीचे असावे असे अभ्यासकांचे मत आहे.
6) कोल्हापूरचे राजे महारथी त्रणकवीर (राणी नागणिकाचे पीता)
7) कुमार हकिसिरी
8) कुमार सातवाहन.
सासरे, स्वतः राणी,पती,मोठा मुलगा,पिता व लहान पुत्र असा परिवार येथे ह्या लेण्यांची नायिका राणी नागणिकेने साकारलेला आहे. याचा अर्थ येथे एकत्र कुटुंब पद्धती असल्याचे लक्षात येते.व ही मातृसत्ताक परंपरा ही नागवंशीय परंपरा आहे.
इतिहासातील सर्वात प्रथम राणी म्हणजेच राणी नागनिकाच होय व तीचे ऐतिहासिकत्व सिद्ध झाले आहे. महाराष्ट्राची मातृसत्ताक परंपरा सातवाहनांनी कायम ठेवली होती व तीच्या पुत्रांची ओळख देखील आईच्याच नावाने होते हे विसरून कसे चालेल. ही लेणी मातृदेवी राणी नागणिकेच्या गौरवासाठीच कोरली असल्याचे प्रकर्षाने जाणवते.
येथील लेणी व शिलालेख पहाता जुन्नर तालुका हा सातवाहनांची प्रथम राजधानी का होती हे आपण वाचलेल्या लेखातून नक्कीच समजले असेलच. कदाचित या लेखापासून अनेक विरोधाभास तयार होतील ते आपण कमेंट्स द्वारे कळविण्यास विसरू नका. की ज्यामुळे मला वाचकांपासून पण शिकण्याचा आनंद घेता येईल. हा लेख लिहिताना मला लेखक. महेंद्र शेगावकर यांची खुप मदत झाली मी त्यांचा खुप खुप ऋणी आहे.
लेखक/ छायाचित्र : श्री.खरमाळे रमेश
वनरक्षक जुन्नर
(माजी सैनिक खोडद)
मो.नं. 8390008370
शिवाजी ट्रेल
जुन्नर पर्यटन विकास संस्था जुन्नर
फेसबुक पेज- निसर्ग रम्य जुन्नर तालुका

nanaeghat nanaeghat5 nanaeghat4 nanaeghat6 nanaeghat7 nanaeghat8