किल्ले निमगीरी

  1. किल्ले निमगीरी उर्फ हनुमान गड – Nimgiri
    किल्ल्याची ऊंची : 2900 ft
    किल्ल्याचा प्रकार : गिरीदुर्ग
    जिल्हा : पुणे
    डोंगररांग:नाणेघाट
    श्रेणी : मध्यम
    सह्याद्रीच्या बालाघाट रांगेची निसर्गाच्या लावण्याची उधळण प्राप्त असलेली ही पश्चिम व पूर्व पसरलेली रांग आहे. ती पुणे, अ.नगर आणि नाशिक या जिल्ह्यांतुन एक देखण्या कड्यांची रेषा निर्माण करत पुढे जाते. या रांगेत अनेक दुर्गपुष्प व हेमाडपंती मंदिरे आहेत, माळशेज, दर्या्घाट, नाणेघाट,
    साकुर्डीघाट असे अनेक सौंदर्यमय घाट वाटा आहेत. तर जीवधन, चावंड, निमगिरी, हडसर,सिंदोळा हरिश्चंद्रगड,कुंजरगड, पाबर, कलाड,आणि भैरवगड
    सारखे किल्ले आहेत. यातील हरिश्चंद्रगड एकटाच
    उजवीकडे असून बाकी सर्व डावीकडे आहेत असे म्हणावे लागेल. हरिश्चंद्रगडाच्या एकदम समोर सिंदोळा व त्या समोर निमगिरी किल्ला आहे. श्री. शिवछत्रपती शिवाजी महाराज यांनी दुसरी सुरतेची लुट याच निमगिरी च्या पाऊलवाटेने केली व पुढे शत्रुसैन्याची भनक कानी येताच याच मार्गावर असलेल्या कुकडी नदीच्या पात्रातील डोहात ती लुट बुडवून ते निश्चिंत होऊन पुण्याकडे रवाना झाले. आज याच डोहाचे नाव माणिकडोह म्हणून जुन्नर तालुक्यात प्रसिद्ध असून याच नावाने माणिकडोह धरण बांधण्यात आले व येथेच बिबटय़ा निवारण केंद्राची स्थापना करण्यात आली आहे.
    पाहण्याची ठिकाणे : किल्ला चढाई करताना गडपायथ्याला प्रथमच आपणास अतिशय पुरातन हनुमानाचे दगडी शिल्प व जुनी देवराई दर्शन व या देवराईत अगदी एकमेकांना चिकटून असलेली 50 थडगी येथे घडलेला नरसंहारच बयान करतात. तेथे जवळपासच 9 व्या शतकातील पुष्करणी संपुष्टात आलेली शिल्पे पहावयास मिळते. किल्ल्याच्या
    पाय-यांची रचना कातळात केलेली असून या पायर्‍या शत्रुसैन्यांना दिसुन येऊ नये म्हणून दोन्ही बाजूंनी कातळ भिंती आहेत. या पायर्‍या आपणास उजवीकडच्या डोंगरावर घेऊन जातात.ही वाट दोन डोंगरांना एकत्र जोडते. परंतु ही वाट पश्चिमेकडील भाग म्हणजेच हनुमान गड होय.पडझड होऊन लुप्त झालेल्या दरवाजाच्याच बाजूला पहारेकर-यांच्या खोल्या पडझड अवस्थेत दिसून येतातत. गडमाथ्यावर 7 ते 8 पिण्याच्या पाण्याच्या टाक्या आहेत.यापैकी दोन टाक्यांतील पाणी पिण्यास योग्य आहे. तर उध्वस्त केलेल्या वास्तुंच्या मिटलेल्या खुणा चौथ-यांमुळे निदर्शनास पडतात. किल्याच्या बालेकिल्ल्यावर भग्न अवस्थेतील शिवमंदिर असून शिवपिंड व गजांतलक्ष्मी शिल्पाची पुजा करताना येथील भाविक दिसतात. गजांतलक्ष्मी शिल्पे जुन्नर तालुक्यात सर्वत्र म्हणजे पुर्वेला बोरी शिरोली पश्चिमेला नाणेघाट, उत्तरेला निमगिरी तर दक्षिणेला घंगाळधरे या ठिकाणी असून एकूण सहा शिल्पे आढळतात. जेथे धनसंपत्तीचा ढिग असेल अशाच ठिकाणी या शिल्पांचा वापर त्यावेळी प्रवेशाव्दाराला केला जात असे.त्यातील एक शिल्प येथे आढळते. पर्व दिशेला पडझड झालेल्या दुरावस्थेत काही लेणी आहेत. पैकी दोन लेण्यांमध्ये एक एक खोली आहे. यात ५ त ६ जणांना मुक्काम करता येतो. परंतु एक लेणी पुर्व डोंगर कपारीत अर्ध गाडलेली दिसून येते परंतु तेथे जाण्याचा मार्ग दिसत नाही हे एक आश्चर्य वाटते. मग येथे जाण्यासाठी भुयारी मार्ग होता का? तो काळाच्या ओघात गाडला गेला असेल का ? असे प्रश्न पडतात. किल्याच्या बालेकिल्ल्यावरून किल्ले शिवनेरी, सिंदोळा,जिवधन, चावंड तसेच हरिश्चंद्रगडाचा बालेकिल्ला, तारामती शिखर आणि टोलारखिंड दिसते. दोन्ही बाजूने असलेले पिंपळगाव जोग धरण व माणिकडोह धरण या किल्याच्या सौंदर्यात भर घालतानाचे अलौकिक दृश्य दिसते.
    किल्ल्याच्या पश्चिमेस असलेल्या हनुमान गडावर २ पाण्याच्या टाक्यांशिवाय तटबंदी व याच तटबंदीत कोरलेल्या दरवाजा रूपी वास्तुत एक वेगळेपण असून त्याच्या चौकटीवरील गोलाकार व त्याला वर दिलेली शेंडी याचा अर्थबोध होत नाही.येथे खुपसारा इतिहास गाडलेला पहावयास मिळतो. तो उजाडात येणे खुप गरजेचे आहे. हनुमान गडाच्या बालेकिल्ल्यावर एक दगडी राऊंड भिंत बांधलेली असून ती संपूर्ण उध्वस्त झाली आहे. संपूर्ण किल्याची तटबंदी नामसेस झाली असून उर्वरित ठिक ठिकाणी असलेल्या तटबंदीच्या संवर्धनासाठी वेळीच पावले उचलली गेली नाही तर त्या इतिहासाच्या खुणा कायमस्वरूपी नष्ट होतील.

संपूर्ण किल्ला फिरण्यासाठी लागणारा वेळ: – १ तास

  • किल्यावर पोहोचण्याच्या वाटा : मुंबई मार्गे – मुरबाड – माळशेज – मढ – बागडवाडी – निमगिरी
    पुणे मार्गे – जुन्नर – हडसर – निमगिरी
    माळशेज घाट पार केल्यावर दोन किमी वर खुबी फाटा आहे. त्याच्या पुढे ४ किमी वर वेळखिंड लागते. वेळखिंड संपली की मढ पारगाव नावाचे गाव आहे.
    या पारगाव वरुन एक रस्ता उजवीकडे जातो.
    तो बोरवाडी – मढ मार्गे निमगिरी कडे जातो. हाच
    रस्ता पुढे हडसरला पण जातो. पारगाव पासून निमगिरी ७ किमी वर आहे.
    छायाचित्र / लेखक श्री. खरमाळे रमेश
    (माजी सैनिक खोडद)
    उपाध्यक्ष – शिवाजी ट्रेल
    निसर्ग रम्य जुन्नर तालुका फेसबुक पेज
    मो.नं – 8390008370